Lake Hafik

Хафик көлі (Бюйюк көл немесе Кочхисар көлі) — Ішкі Анадолы аймағында, Сиваске қарасты Хафик ауданының солтүстігінде орналасқан кішкентай карсттық көл. Ұзындығы 1100 м, ені 1000 м, теңіз деңгейінен биіктігі 1295 м, ауданы шамамен 80 гектар, тереңдігі 2-6 метр шамасында.

Жалпы сипаттамасы

Ресми карталарда көл Бюйюк көл деген атпен белгілі болса, Осман империясының соңғы кезеңінде Хафиктің Кочхисар деген атпен аудан болуына байланысты оны Кочхисар көлі деп те атайды. Алайда өңірде және ғылыми басылымдарда Хафик көлі деген атау кең тараған. Көл ауданнан 1,5 шақырым, Қызылырмақтан 2,7 шақырым қашықтықта.

Көлдің ауданы шамамен 80 гектар. Кішкентай болғанымен, Түркияда сирек кездесетін гипс карсты көлдерінің бірі болғандықтан маңызды. Ол әктас сияқты оңай еритін тау жынысы түрі болып табылатын, көл маңында кең тараған гипсті жерде қашалған ойпаттың суға толуы арқылы пайда болған. Көл маңы аласа төбелермен қоршалған карст ойысында орналасқан.

Геоморфология

Түркияда гипс карсты ең кең тараған аймақ — Сивас пен Имранлы аралығы. Өңірдің басым литологиясы олигоцен-миоцен дәуіріне жататын гипс қабаттары. Ашық сұр, ала-құла және ақ түсті құмтас пен алевролит және конгломерат қабаттары кездеседі. Гипс-құмтас қабаттарында толқын іздерінің көрінуі жердің таяз суда пайда болғанын білдіреді. Гипсті қабаттар төрттік дәуірдің аллювийлерімен жабылған.

Айналадағы рельефті аласа жоталар мен Хафик жазығы құрайды. Шөгінді жиналу аймағындағы гипс қабаттарында пайда болған долиналардың арасында еру қалдығы жоталар кездеседі. Жоталардың батысында Хафик жазығы батыс-шығыс бағытты жарылым сызығымен екіге бөлінген. Аймақта гипс сулануы арқылы көлемі ұлғайып, өңірге тән гипс тектоникасы дамыған. Гипс қабаттары жарылым бойынша көне қабаттардың үстіне шығып, кейде 90° еңістер түзген. Өзен эрозиясы мен көтерілуге байланысты карсттық пішіндер пайда болған. Гипсте карсттану әктасқа қарағанда тезірек дамиды. Бұл жағдай өңірде көптеген карсттық пішіннің пайда болуына себеп болған. Бірнеше метрден жүздеген метрге дейінгі диаметрлі еру долиналары назар аудартады. Ішінде су бар долиналар, мысалы Шығыс Лота көлі мен Батыс Лота көлі, тәуелді долин көлінің үлгісі болып табылады.

Гидрография

Қызылырмақ алабында орналасқан көл өзенмен бір деңгейде жатыр. Көл жауын-шашын, бұлақтар және жерасты сулары арқылы қоректенеді. Көлдің солтүстік-шығысында орналасқан Сұлтанпынары карсттық бұлағы көлді қоректендіретін көздердің бірі. Суару үшін пайдаланылған сулар енді көлге жетпейді. Бұл жағдай көлдің гидрологиялық тепе-теңдігін бұзған. Магараёню үңгірінің суы жерасты арнасы арқылы көлге келеді деп есептеледі. Көлді қоректендіретін тағы бір көз — Сытмапынары.

Хафик көлінің суағары Қызылырмаққа құяды, сондықтан оның суы тұщы. Көлде құрғақшылыққа байланысты деңгей төмендеулері байқалады.

Тіршілік әлемі

Көлде айна сазан, сары сазан, өркешті және қара сазан түрлері, барбунья балығы, кефаль және күміс балығы сияқты тұщы су балықтары кездеседі.

Көлік

Эрзинжанды Сиваспен байланыстыратын Е88 халықаралық тас жолы 2 шақырым жерден өтеді. Ол Хафиктің солтүстігінде 3 шақырым жерде. Көлге 2006 жылы 80 мың сазан жіберілген. Түркияның 135 сулы-батпақты аймағының бірі болып табылатын көлде саз тауығы, тырна, ырғи және жабайы қаз кездеседі. Айналасында айыр құйрық, инеқұйрық, боз үйрек және жасыл бас сияқты жабайы үйректер аулануда.

Археология

Көлдің батысында орналасқан кішкентай аралда Пылыр төбе деп аталатын тарихи қоныс бар. Төбеден бағаналар үстіне салынған көл үйлері табылып, олар ерте қола дәуіріне, энеолит пен неолит кезеңіне жататыны анықталған. Цюрих көлі мен басқа Альп көлдерінде кездесетін «палафит» деп аталатын көл үйлерінің Түркиядағы жалғыз үлгісі осы көлде сақталған.

Пайдалану

Коммерциялық балық аулау жүргізілетін Хафик көлі маңайдың балыққа деген қажеттілігін өтейді.