Martinovics-hegyi Crystal Cave

Мартинович-хеди-кристаль қуысы (Martinovics-hegyi-kristályfülke) — Будай тау жүйесінде, Будапешттің XII ауданында орналасқан кішкентай үңгірлердің бірі. Оны бұрын онда байқалатын кристалдарға байланысты көп адам біледі.

Сипаттамасы

Үңгір Дунай–Ипой ұлттық паркінің аумағында орналасқан Кіші-Шваб тауында (Kis-Sváb-hegy) орналасқан. (Тау 1950 жылы Мартинович Игнац құрметіне аталған. Kis-Sváb-hegy атауы 1991 жылы қайта қалпына келтірілді.) Ол таудың солтүстік бөлігіндегі, қазір әрекетсіз тас карьерінің биіктігі шамамен 15 м тік жартас қабырғасының түбінде ашылады. Оның кіреберісі алыстан да көрінеді, жарық тәрізді. 2005 жылы салыстырмалы түрде таза деп табылған қуыстың айналасы қоқыстанған.

Ол тас өндіру кезінде ашылды. Оның минералды түзілімдері қатты бүлінген. Ол эоцен дәуіріндегі әктаста түзілген. Ол тек бір тік, ұзындығы 2 м, ені 1 м және биіктігі 4 м жарықтан тұрады. Қуыстың қабырғаларында дерлік барлық жерде кальцит кристалдары көрінеді. Онда кальцит тақтайшалары да кездеседі.

Кордош Ласлоның пікірі бойынша, бұл жер бір кездері Будапешттегі үңгір баритінің ең әйгілі кен орны болып саналған, тек қуыс орналасқан жер иесі минерал жинаушылардан қорғану үшін шарап түсті, сары түсті тақтайша кристалдарды қараны қалың етіп жағып тастағанға дейін. Сондай-ақ Кордош Ласлоның пікірі бойынша, Кох Шандор өскен, сары түсті кальцит кристалдарының арасынан флюорит пен 0,3–0,6 миллиметрлік кристалды инелерден тұратын гётитті тапқан. Озорай Дьёрдь 1960 жылы бұған қатысты Кохтың бұл минералдарды Мартинович-хеднің кішкентай қуыстарынан тапқанын, олардың бірнешеуі ғана адам өте алатын өлшемге жетеді немесе жақындайды, сондықтан оларды Мартинович-хед кен орындары негізінде үңгірде кездесетін минерал деп санауға болмайтынын жазды.

Үңгір әдебиетте Kis-sváb-hegyi kőfejtő kristályürege (Bertalan, Schőnviszky 1973–1974), Kis-Sváb-hegyi kőfejtő sziklaürege (Kordos 1984), Kissvábhegyi kristályüreg (Bertalan 1976), Kristály-barlang (Pápa 1943), Kristálybarlang (Pápa 1957), Kristálypince (Bertalan 1976), Martinovich-hegyi-barlang (Józsa 1963), Martinovich-hegyi barlang (Kordos 1984), Martinovicshegyi kristályüreg (Bertalan 1976) және Martinovics-hegyi üreg (Sásdi 1993) атауларымен де кездеседі.

Тарихы

Кох Шандордың 1939 жылы шыққан мақаласында Мартинович-хед пен Хювёшвёльдьде орналасқан әктас карьерлерінде жүргізілген жарылыс кристалды қуысты ашқаны айтылған (Кох Шандор мектеп оқушысы кезінде). Әктас қуысының қабырғаларында шарап-сары түсті, мөлдір кальцит кристалдарының жүздері жарқырады. Тасты кальцит кристалдары қатар-қатар тығыз орналасып жауып тұрды. Дерлік бірдей өлшемдегі кристалдардың арасынан бірнеше жақсы дамыған көрнекті үлгі ерекшеленіп тұрды. Кох Шандорлар сәттілікке кенелсе, баритдің сары, кішкентай, тақтайша кристалдарымен жабылған бөлшектерді де тапты, бірақ өте сирек жағдайда кальцит кристалдарының арасында флюориттің түссіз, кішкентай текшелері жасырынып жататын.

Папа Миклош 1943 жылы шыққан зерттеуінде Кіші-Шваб тауындағы Кристаль-үңгірі қызықты екенін, онда әлі күнге дейін адамсыз жолдардан өтіп бара жатқандарды кешкісін тонайтын кезбелер тұрғанын жазады. Қуыстың аласа кіреберісінен тек жамбастап емексіп өтуге болады. Папа Миклош онда алғаш рет жұмыс күнінің түсінде барды. Осы түсте Папа Миклошшылар үңгірде тозған киім бөлшектерін, шам қалдықтарын және сабан төсекті көрді. Екінші рет ол жексенбі күні таңертең үңгірге барды. Жексенбі күні таңертең үңгірге кіргісі келгенде, үңгірден бірінен соң бірі түрмеден шыққандай кейпі бар, бұзылған киімді үш адам шықты. Кейінірек полиция үңгірді бітеп тастады. 1957 жылы шыққан «Budai hegyek útikalauz» (Буда таулары жол сілтеушісі) кітабына сәйкес, Мартинович-хедтің бір кен орнында әдемі Кристаль-үңгірі бар, ол бітеліп тасталған. 1958 жылы жарық көрген «Budapest természeti képe» (Будапешттің табиғи көрінісі) кітабында, Янош-хед–Харш-хед тобы мен Чики-хегьектің (Csíki-hegyek) үңгірлеріне арналған бөлімде Мартинович-хедтің әктас карьерлерінде бірнеше карсттық өткел ашылғаны, олардың кейбір нүктелерінде әдемі кальцит пен басқа кристалдар шөккені жазылған.

«Karszt- és Barlangkutatási Tájékoztató» журналының 1960 жылғы санында Кох Шандордың Мартинович-хедтің кішкентай қуыстарында қызықты минерал қауымдастығын байқағаны айтылады. Ол өскен сары кальцит скаленоэдрлерінің арасынан флюорит кристалдарын және 0,3–0,6 мм-лік кристалды инелерден тұратын гётит инелерін байқады. Мартинович-хедтің әктас жарықтары мен кішкентай қуыстары — әйгілі минерал кен орындары. Қуыстардың бірнешеуі ғана адам өте алатын өлшемге жетеді немесе жақындайды, сондықтан бұлар үңгірлік кездесулер деп саналмайды. Мартинович-хедтің үңгірлік емес кен орнындағы кальцит кристалдарында өскен кристалды кварц анықталды, ол Будай тау жүйесінде тек осы жерде кездеседі. Мартинович-хедтегі флюорит кездесуі үңгірлік сипатта емес.

«Karszt- és Barlangkutatási Tájékoztató» журналының 1963 жылғы 1–2 санында Сабо Йожеф геологиялық техникумының үңгір зерттеу тобының мүшелерінің 1962 жылы Мартинович-хедде орналасқан үңгірге жұмыс сапары жасағаны жазылған. Журналдың 1963 жылғы санының үңгір атаулары көрсеткішіне сәйкес, 1–2 санда аталған үңгір — Martinovich-hegyi-barlang. 1964 жылы шыққан «Geológiai kirándulások Budapest környékén» (Будапешт маңындағы геологиялық экскурсиялар) кітабында қысқаша сипаттама бар, оған сәйкес, жергілікті тұрғындар Мартинович-хедде орналасқан, кристалдармен қапталған, бір-екі ірі, үңгір тәрізді қуысқа сүйене отырып, таудағы үлкен тас карьерін кристаль үңгірі деп атаған. 1966 жылы шыққан, Кох Шандор жазған кітапта таудағы жарықтар мен кішкентай қуыстар туралы оқуға болады, бірақ автор таудағы қуыстарға қатысты «үңгір» сөзін пайдаланбаған. Ірірек жарықтар кристаль подвалы сипатында болған. 1966 жылы жарық көрген «Budai-hegység útikalauz» (Будай тау жүйесі жол сілтеушісі) кітабына сәйкес, Сабо Йожеф геологиялық техникумының үңгіршілері 1962 жылы кіреберісі Мартинович-хедтің бір тас карьерінде орналасқан Кристаль-үңгірінде зерттеу жұмысын жүргізген.