Martinovics-hegyi Pince Cave

Мартинович-хегидің Жертөле үңгірі — Будапештің XII ауданындағы Будай тауларында орналасқан шағын үңгірлердің бірі.

Сипаттамасы

Үңгір Дунай–Ипой ұлттық паркінің аумағындағы Кіш-Шваб-хегиде орналасқан. (Тауды 1950 жылы Martinovics Ignác құрметіне атаған. Кіш-Шваб-хеги атауы 1991 жылы қайтарылды.) Тау солтүстігіндегі, енді жұмыс істемейтін тас қазбасының оңтүстік жағындағы жартас қабырғасының түбінде, теңіз деңгейінен 210 м биіктікте үңгірдің жасанды түрде жасалған екі кіреберісі орналасқан. Кіреберістер жайпақ басталып, тез арада үлкен (табан көлемі 7×4 м², биіктігі 3,5 м) залға қосылады. Үңгірдің қоршаған жынысы — эоцен әктасы.

Үңгір паналау орны ретінде жасалған болуы мүмкін. Онда кірпіш қабырғалар байқалады, олардың жасалу себебі белгісіз (сақтау, бөлу үшін бе?). Кірпіш қабырғалармен шектелген кішірек кіреберістің жанында табиғи үңгір қуысы деп жариялауға болатын бірнеше метрлік бөлік бар. Сөзсіз, жасанды штольняны осы негізде, осының бойымен жасаған, бірақ ол кездейсоқ қиылған болуы да мүмкін. Төбедегі жарықшақтан және бірнеше шар тәрізді күмбезден тұратын қуыстың едені мен бір жағы толығымен жоқ, қазып алынған. Түзілімдері жоқтың қасы. Қуыс төмен қарай жалғасуы мүмкін, бұған көз жеткізген жөн болар еді.

Жазба еңбектерде бұл үңгір Kis-sváb-hegyi kőfejtő kristályürege (Bertalan, Schőnviszky 1973–1974), Kis-Sváb-hegyi kőfejtő sziklaürege (Kordos 1984), Kissvábhegyi kristályüreg (Bertalan 1976), Kristály-barlang (Pápa 1943), Kristálybarlang (Pápa 1957), Kristálypince (Bertalan 1976), Martinovich-hegyi-barlang (Józsa 1963), Martinovich-hegyi barlang (Kordos 1984), Martinovicshegyi kristályüreg (Bertalan 1976) және Martinovics-hegyi üreg (Sásdi 1993) деген атаулармен аталған болуы мүмкін. Kétlyukú-barlang (Nyerges 2005) атауы Мартинович-хегидің Жертөле үңгірінің басқа аты екені анық. Үңгір әдебиетте алғаш рет 2005 жылы Мартинович-хегидің Жертөле үңгірі деп аталды (Nyerges 2005).

Тарихы

Koch Sándor-дың 1939 жылы шыққан хабарламасында Мартинович-хегиде және Хювёшвёльгиде орналасқан әктас карьерлерінде жүргізілген жарылыс кристалды қуысты ашқаны айтылған (Koch Sándor мектеп оқушысы кезінде). Әктас қуысының қабырғаларында бұрыштай сары, мөлдір кальцит кристалдарының жүздеген данасы жарқырап тұрған. Жынысты кальцит кристалдары тығыз қатар орналасып жапқан. Шамамен бірдей көлемді кристалдардың ішінен бірнеше жақсы дамыған сәндік үлгі көзге түсті. Koch Sándor мен серіктерінің бағы жанса, барит түсі сары, ұсақ, тақта тәрізді кристалдармен жабылған кесектерді де тапқан, бірақ өте сирек ұсақ кальцит кристалдарының арасында флюориттің түссіз ұсақ текшелері жасырынған кездер де болған.

Pápa Miklós-тың 1943 жылы шыққан зерттеуінде Кіш-Шваб-хегидегі Кристалл үңгірі қызықты екені, онда жақында да қаңғыбастар қоныстанғаны, олар елсіз жолдармен өткендерді (кешке қарай) тонағаны жазылған. Қуыстың аласа кіреберісінен тек етпетінен жатып еңбектеп кіруге болады. Pápa Miklós онда алғаш жұмыс күні түстен кейін болды. Сол күні түстен кейін Pápa Miklós пен серіктері үңгірде ескі киім қалдықтарын, шам қалдықтарын және сабан төсенішті көрді. Екінші рет жексенбі таңертең үңгірге барды. Жексенбі таңертең үңгірге кірмекші болғанда, үңгірден бірінен соң бірі түрмеге түсуге лайық көрінетін, жыртық-жұртық киімді үш адам шықты. Кейін полиция үңгірді бітеп тастады. 1957 жылы шыққан «Budai hegyek útikalauz» кітабына сәйкес, Мартинович-хегидің бір карьерінде көркем Кристалл үңгірі бар, ол бітеліп тасталған. 1958 жылы жарық көрген «Budapest természeti képe» кітабының Янош-хеги–Харш-хеги тобы мен Чики-хегилердің үңгірлері туралы бөлімінде Мартинович-хегидің әктас карьерлерінде бірнеше карсттық дәліз ашылғаны, олардың кейбір нүктелерінде әдемі кальцит және басқа кристалдар тұнғаны жазылған.

1960 жылғы «Karszt- és Barlangkutatási Tájékoztató» бюллетенінде Koch Sándor-дың Мартинович-хегидің шағын қуыстарында қызықты минералдық ассоциацияны бақылағаны айтылады. Ол өсіп шыққан сары кальцит скаленоэдрлерінің арасында флюорит кристалшаларын және 0,3–0,6 мм кристалл инелерден тұратын гётит инелерін байқаған. Мартинович-хегидің әктас жарықшақтары мен шағын қуыстары атақты минерал орындары болып табылады. Қуыстардың ішінен азы ғана адам жүре алатын көлемге жетеді немесе жақындайды, сондықтан олар үңгірлік кездесулер емес. Мартинович-хегидің үңгірлік емес табылған жеріндегі кальцит кристалдарының үстіне өсіп шыққан кристалды кварц анықталды, ол Будай тауларында тек осы жерде кездеседі. Мартинович-хегидегі флюорит кездесуі үңгірлік сипатта емес.

1963 жылғы «Karszt- és Barlangkutatási Tájékoztató» бюллетенінің 1–2 дәптерінде Szabó József Геологиялық техникумының үңгір зерттеу тобының мүшелері 1962 жылы Мартинович-хегидегі үңгірге жұмыс жорығын өткізгені жазылған. Журналдың 1963 жылғы жылдық үңгір атаулары көрсеткішіне сәйкес, 1–2 дәптерде аталған үңгір — Martinovich-hegyi-barlang. 1964 жылы шыққан «Geológiai kirándulások Budapest környékén» кітабында қысқаша сипаттама бар, оған сәйкес жергілікті тұрғындар Мартинович-хегидегі, кристалдармен қапталған, бір немесе екі үлкен, үңгір тәрізді қуыс негізінде таудағы үлкен тас қазбасын кристалды үңгір деп атаған. 1966 жылы шыққан, Koch Sándor жазған кітапта таудағы жарықтар мен шағын қуыстар туралы оқуға болады, бірақ автор таудағы қуыстарға «үңгір» сөзін қолданбаған. Үлкенірек жарықшақтар кристалды жертөле сипатты болған. 1966 жылы жарық көрген «Budai-hegység útikalauz» кітабына сәйкес, Szabó József Геологиялық техникумының үңгір зерттеушілері 1962 жылы кіреберісі Мартинович-хегидің бір тас карьерінде орналасқан Кристалл үңгірінде ашу жұмысын жүргізген.