Monastery of St Nicholas

Әулие Николай монастыры — Үргүптің Мұстафапаша қалашығында орналасқан монастыр.

19 ғасырда сол кездегі атауы Синасос болған Мұстафапашада христиан және мұсылман тұрғындары қастерлейтін киелі орынға айналған және қоғамдық өмірдің орталығы болған мекен. Ол батыс мәдениетінде Аяз Атаға айналған Мира епископы Әулие Николайға арналған.

Ол бір бөлігі қалаулы тастан, көп бөлігі жартасқа қашалып жасалған, бір-біріне жалғасқан төрт бөлімнен тұрады. Құрамында Әулие Николайға арналған бас шіркеуден басқа Әулие Варвараға, Әулие Саввваға және Әулие Менасқа арналған шіркеулер, ауру бөлмелері, бұлақ пен жерлеу орындары бар.

Орналасуы

Ол Мұстафапашаның оңтүстігінде, елді мекен орталығынан шамамен 1 шақырым қашықтықта орналасқан. Дере көшесі бағыты арқылы жетуге болатын Монастыр аңғарында орналасқан. Ол жатқан жерде түрлі пішінді жартас түзілімдері мен жартасқа қашалған паналар, шіркеулер мен капеллалар, су жолдары мен каналдар бар.

Сәулет құрылымы мен тарихы

Монастыр аңғарының ең негізгі діни кешені болып табылатын бұл ғимараттар тобы өңір тұрғындары зор құрметпен қарайтын Әулие Николайға арналған. Дәл осы атпен аталатын басқа әулиелер болса да, мұндағы табынудың 9 ғасырдан кейін кең тарап, 6 желтоқсанда еске алынатын және уақыт өте батыс мәдениетінде «Аяз Ата» (Санта-Клаус) бейнесіне айналған Мира епископы Әулие Николаймен байланысты екені қабылданған.

Барлығы үш қабаттан тұратын монастыр жартасты қашау мен қалаулы тас техникасының қоса қолданылған аралас құрылымға ие. Салынуында игнимбрит тасы пайдаланылған. Монастыр ауласына солтүстік-батыс жағындағы қос садақты, өрнектелген қақпа арқылы кіріледі.

Православиелік грек қауымы бойынша әр әулиенің өз болмысы мен кереметі бар деп есептелетіндіктен, монастыр ішінде әрқайсысы басқа әулиеге арналған шіркеулер салынған. Монастырдың бас шіркеуі — маңайдағы ең үлкен саңырауқұлақ тәрізді монолит жартастың ортасына салынған Әулие Николай шіркеуі.

Құрылыстар кешенінің ең көне бөлігі саналатын, күмбезді әрі жабық грек кресті жоспарлы Әулие Николай шіркеуі қабырға суреттеріндегі стильдік ерекшеліктеріне қарай орта ғасырға жатқызылады. Оның қазіргі пішіні 19 ғасырдың бірінші жартысында қалыптасты деп есептелгенімен, 1775 жылы бакалшылар цехінің монастырға сыйға тартқан иконасы монастыр тарихының одан да көне екенін дәлелдейді. Аталған икона халық алмасу кезінде Грекияға әкетілген.

Әулие Николайға арналған бас шіркеуді қоса алғанда төрт түрлі ғибадат орны монастырдың шығыс бөлігінде, солтүстік-оңтүстік бағытында ретсіз орналасқан. Батыс бөлігінде ауру бөлмелері, жерлеу орындары және бұлақ бар. Ауланың оңтүстік-батысында монастырдың асханасы ретінде пайдаланылған деп есептелетін «перілер мұржасы» орналасқан.

Ғимараттар кешені 1870-1877 жылдары жөндеуден өткені белгілі. 1924 жылға тиесілі фотосуреттен бүгінде жоқ болып отырған нартекстің, шатырға шығатын тас баспалдақтардың және қоңырау мұнарасының болғаны байқалады.

Әлеуметтік және мәдени әсері

19 ғасырда Синасостың (Мұстафапашаның) қоғамдық өмірінің орталықтарының бірі болған монастыр тек гректер үшін ғана емес, өңірдегі түрік халқы үшін де тартымды орынға айналған. Ауладағы бұлақтың суы шипалы деген кең тараған сенім екі қауымның да ауруларына ем іздеп монастырға баруына себеп болған.

Әулие Николай, Әулие Варвара және Әулие Саввваны еске алу күндері бір мезгілге тұспа-тұс келетіндіктен, Әулие Николай монастырында 3-8 желтоқсан аралығында ерекше мерекелер өткізілетін. Шіркеу рәсіміне қауым шіркеулерінің абыздары, гректер мен түріктер қатысатын. Әулие Николайдың мейрам күні саналатын 6 желтоқсанда түске дейін монастырда болған халық шіркеу қоңыраулары соғылған соң иконаларды көтеріп монастырдан шығып, сол елді мекендегі Бас періштелер шіркеуі мен Константин және Елена шіркеуіндегі рәсімге қатысатын. Стамбұл, Иерусалим және Ресейден жіберілген алып шамдар Әулие Николай монастырында әулиенің иконасы алдында жағылатын. Синасостың түрік халқы да монастырға май, балауыз, әшекейлер, алтын, мал сияқты сыйлықтар жіберетін. Түріктердің шіркеуге кіріп, шам жағып, қозғалмай тұрып рәсім аяқталғанша қалатыны айтылады.

Қабырға суреттері

Ғимараттың оңтүстік шіркеу бөлігінде Інжіл мен Таурат желісіндегі көріністер бейнеленген қабырға суреттері бар. Олар зақымдалып, күйе басқандықтан тақырыптары мен стильдік ерекшеліктері нақты анықталмайды. Шіркеудің наос күмбезінде Пантократор Иса, нартекс күмбезінде Пятидесятница көрінісі, нартекстің маңдайшаларында «Пеште отырған үш еврей жасөспірімі» және екі Дейсис көрінісі бейнеленген.

Монастырдағы қабырға суреттерін сақтау және зерттеу мақсатында Невшехир әкімшілігінің қолдауымен Невшехир реставрация және консервация аймақтық зертханасы басқармасы жұмыстар жүргізуде, ал бұл жұмыстар 2022 жылдан бастап Невшехирде жыл сайын өткізілетін «Каппадокия өңірінің қабырға суреттерін сақтау және зерттеу» атты халықаралық конференцияда баяндалып отырады.