Muncugtepe necropolis

Мунджуклутепе некрополі — Нахчыван Мұхтар Республикасының Ордубад ауданының Сабиркенд және Келентер Дизе ауылдары маңындағы Темір дәуіріне тиесілі археологиялық ескерткіш.

Зерттеулер

Мұнда 1979–1982 жылдары жүргізілген зерттеулер кезінде шамамен 1600–1700 м² аумақта 33 сардаба типті қабір кешені зерттелген. Қабірлер түрлі көлемдегі тау тастарымен ұқыпты өңделген, үстері сал тастармен жабылған. Камералардың айналасына 1,5 метрге дейінгі аумақта сал тастар төселген. Ұзындығы 3 метрге, ені 1,6 метрге жететін сардабалар бар. Тереңдіктері 1,3 метрге дейін. Мунджуклутепе қабірлері құрылымына қарай үш бөліктен тұрады:

қабірдің камерасы;

кіреберіс жолы;

бөлек өңделген құрбандық орны.

Кіреберіс жолы қабірдің камерасына батыс немесе шығыс жағынан таспен өңделген, үсті сал тастармен жабылған. Олардың тас төселген еденi қабір камераларының еденіне қарағанда биігірек. Қабірдің камерасына кіреберіс жол тігінен қойылған бір дана сал таспен жабылған, бұл кейінгі жерлеу кезінде қабірдің камерасына кіруді жеңілдететін.

Қабірлердің құрылымы

Мунджуклутепе некрополінің 33 сардабасының тек біреуінде камера тігінен қойылған жалпақ тастармен екі бөлікке бөлінген. Некропольдегі сардабалардың барлығы аз немесе көп дәрежеде тоналғандықтан, қаңқалардың анатомиялық жағдайы бұзылған және сүйектер камераның ішіне шашылған. Мұның бір себебі кейінгі жерлеу кезінде алдыңғы қаңқалардың артқа қарай ысырылуы болған. Кездейсоқ тиілмеген бірнеше қаңқаның жағдайына қарай жерленгендердің қабірге бүктелген күйде, қырынан қойылғаны анықталған.

Б.з.д. III–II мыңжылдықтарда қабірлерге жалғасып жасалатын құрбандық орындарынан айырмашылығы, Мунджуклутепе сардабаларының құрбандық орындары қабірдің кіреберіс жолының алдында бөлек жасалған. Құрбандық орындары төртбұрышты, шаршы және дөңгелек жоспарда салынған. Мунджуклутепе некрополінде бірнеше тиілмеген құрбандық орны анықталған. Бұл құрбандық орындарына дастархан ыдыстарының толық жинағы (28 дана саз ыдыс) қойылған. Құрбандық орындарында өте сирек жағдайларда әшекей бұйымдарға тап болуға болады. Құрбандық орындарындағы саз ыдыстарға, ықтимал, өсімдік тектес құрғақ және сұйық азық-түліктер қойылған. Себебі, осы уақытқа дейін саз ыдыстарда бірде бір жануардың, бірде бір құстың сүйегі анықталмаған. Соған қарамастан, бір ыдыстан анықталған саз қой мүсіндері құрбандық шалу дәстүрінің ауыспалы мағынада орындалғанын айтуға негіз береді. Мунджуклутепеде кездесетін жерлеу дәстүрінің бір ерекшелігін атап өткен жөн. Атап айтқанда, сардабалардың камераларына әр жаңа өлікті жерлеген сайын оның қасына жаңа саз ыдыстар қойылса, бұл кезде құрбандық орындарына тиілмеген. Немесе, ықтимал, құрбандық орындарындағы саз ыдыстар одан алынып, тазаланып, азық-түлікпен толтырылғаннан кейін қайта құрбандық орнына қойылатын болған.

Қазба жұмыстарында алынған материалдар

Бір құрбандық орнының камерасы екіге бөлінген және екі бөлігіне де бірдей ыдыстар қойылған. Бұл құрбандық орны, ықтимал, екі адам бір мезгілде қайтыс болған кезде жасалған. Құрбандық орындары үшін түбінде тесігі бар бір дана күп, «шайнек» типті шүмекті, конус пішінді аяғы бар ваза, үсті тегіс үшаяқты тұғыр, түрлі тостағандар, тәрелкелер және кубоктар тән деп саналады. Бірқатар тәрелке мен тостағандардың аузының жиегінде немесе иығында тік немесе көлденең жағдайда орналасқан тесігі бар тұтқа орнындағы жапсырмалар бар. Құрбандық орындарынан анықталған ыдыстардың басым көпшілігі техникалық кемшіліктермен, қисық және ұқыпсыз дайындалған. Кейбір ыдыстардың тұтқа орнындағы құлақшаларына, кейбір «шайнек» типті ыдыстардың ағызғышына тесік ашылмаған. Бұл ыдыстар отта нашар піскен, аз бөлігі ғана өрнектелген. Жалпы алғанда, Мунджуклутепе керамикасын талдау кезінде мынадай түсінік туындайды: құрбандық орындарына қойылатын саз ыдыстар арнайы түрде жерлеу үшін дайындалатын болған. Бұдан айырмашылығы, қабірге, өліктің қасына қойылатын ыдыстар сапалы дайындалған және көпшілігінің беті ою әдісімен өрнектелген, кейбірінің үстіне қызыл бояумен геометриялық ою-өрнектер салынған. Сардабалардан анықталған металл заттар негізінен қоладан жасалған білезіктерден, сақиналардан, түйреуіштерден, сырғалардан, артында сақинасы бар түрлі түймелерден және қарулардан тұрады. Барлығы екі ханжар мен бес жебе ұшы табылған. Мунджуклутепе сардабаларынан теміртен жасалған, қола шынжырдан ілінетін әшекей бұйым, бір дана күпшекті найза ұшы, пышақ фрагменттері және кейде пішінін анықтау мүмкін болмайтын темір бөлшектері анықталған. Сардабалардан үлкен мөлшерде ахикт, паста, травертин, сурьма және қоладан жасалған моншақтар табылған. Қоладан жасалған әшекей бұйымдар ішінде дөңгелек пішінді, торлы және ілу үшін сақинасы бар амулет (тұмар) мен құс мүсіндерін ерекше атап өту қажет. Әлі қола дәуірінен белгілі болған бұл әшекей бұйымдар б.з.д. I мыңжылдықтың басында Оңтүстік Кавказда кеңінен таралған болатын. Күмістен жасалған барлығы екі сақина тәрізді жүзік анықталған. Әшекей бұйымдар ішінде ахикттен жасалған моншақтар көпшілік құрайды.

Олардың көпшілігі дөрекі дайындалғанымен, ішінде жақсы тегістелген үлгілер де бар. Ақ тастан жасалған моншақтар ішінде жалпақ, төртбұрышты пішінді, үстінде бұрыштарға жақын ою әдісімен концентрлі шеңберлер түріндегі өрнектері бар моншақтарды ерекше атап өту керек. Мұндай моншақтар ең көп Триалетиде (б.з.д. VII–VI ғасырлар) анықталған. Моншақтармен бірге сардабаларда цилиндр пішінді мөрлер де табылған. Олардың екеуі ақ түсті жұмсақ тастан жасалған, үсті шырша пішінінде ою әдісімен өрнектелген. Біреуінің үстіне ашық қоңыр фонда төрт қатар концентрлі шеңберлер және ортасында нүктесі бар шеңберлер ою әдісімен солай салынған, нәтижесінде ашық қоңыр фонда ақ түсті ою-өрнек алынған. Бейне анық емес. Мұндай цилиндр пішінді мөрлер Мерлик ескерткішінен белгілі. Жалпы алғанда, Мунджуклутепе некрополінің олжаларына ұқсас материалдар ең көп Урмия көлі алабындағы ескерткіштерде және Шығыс Анадолыда (Кара кундуз некрополі) кездеседі. Мунджуклутепе некрополі б.з.д. VIII–VI ғасырларға тиесілі.