Öziceli Hacı İbrahim Mosque

Төрт жүз жылдық Озичели Хаджи Ибрахим мешіті — Эстергомдағы Берени Жигмонд көшесінде тұрған тарихи ескерткіш ғимарат. Қалада көбі оны бұрынғы архиепископтық астық қоймасы ретінде біледі.

Бұл — бұрынғы Осман империясының солтүстік-батыс бағыттағы сақталған және қалпына келтірілген ең шеткі мешіті.

Сипаттама

Эстергом мешіті — әдеттегі мешіт пішінінен өзгеше, екі қабатты, тіктөртбұрышты жоспарлы, вальмалы (қырлы) төбелі, солтүстік-батыс бұрышынан мұржа тәрізді көтерілетін мұнарасы (минарет) бар екі қабатты ғимарат. Намазхана астынан Візіварош (Су қаласы) ауданының ортағасырлық көшесі өтеді, оны батыстан аудан бекініс қабырғасы, шығыстан Вархедь (Қамал төбесі) шектеген. Осы жол үстіне 17 ғасырдың басында мешіт салынды. Візіварош ауданының қазіргі көшесі — бұрын Ури көшесі, қазір Берени Жигмонд көшесі — ортағасырлық жолмен салыстырғанда бірнеше метрге биігірек өтеді, оны түрік дәуірінен әлдеқайда кейін ғана таудың бетіне қашап жасаған. Көше деңгейінің көтерілуіне байланысты бүгінде мешіттің екі қабатты құрылымы тек Эржебет саябағы жағындағы қасбетінде ғана көрінеді.

Оның түпнұсқа түрік дәуіріндегі қақпасы жартылай шеңберлі жабылған, қашалған тастан жасалған күмбезді, ал терезелері есек арқасы тәрізді доғалы. Ғимараттың солтүстік-батыс бұрышында мұнараның қалдығы тұр. Оны тек 18 ғасырда бұзып тастаған. Намазхана қабырғасына бөлме жаңғырық бермеуі үшін құмыраларды бүйіріне қисайтып, аузын ішкі кеңістікке қаратып қалап қойған. Олардың бірнешеуі ғана сақталып қалған, негізінен ғимараттың оңтүстік қабырғасында. Қазба жұмыстары кезінде құмыралардан арпа дәндері табылды, себебі мешіт түрік дәуірінен кейінгі уақытта астық қоймасы ретінде пайдаланылған. Қазба алаңының түрлі нүктелерінен бұрынғы михрабтың, яғни намаз оқу оясының бөлшектері де сәтті табылып, оларды құрастырып, жоқ бөліктерін қалпына келтіру арқылы толық михраб қалпына келтірілді. Әдемі оюлармен қатар түрік дәуіріндегі бояу мен әшекейді де бірнеше жерде қалпына келтіруге болды.

Ғимараттар кешенінің Дунай жағалауына қараған бетінде, Малом бастионының түбінде Кічі Капу (Кіші қақпа) орналасқан, ол Візіварошты қоршаған қала қабырғасынан өзен жағасына және Дунай арқылы өткен бұрынғы қайық көпіріне шығатын жол болған. Осы қақпаның үстінде, Эржебет саябағы жағынан көрінетін, І Сүлеймен сұлтанның араб әріптерімен жазылған жеңіс тақтасы бар, оны 17 ғасырда Эстергомды 1543 жылы басып алудың құрметіне орнатқан, дәл сол кезде тақтаның үстіндегі деңгейде мешіт те салынған. Жазуының мағынасы: «Сұлтан Сүлейменге, Селім ханның ұлына». Мажар және осман тарихшыларының пікірінше, І Сүлеймен 1543 жылғы жорыққа өзінің жаулаушы әскерін жеке басқарды. Дәстүр бойынша алғашқы түрік әскерлері дәл осы қақпа арқылы кірген, олар Малом бастионы мен ондағы әйгілі эстергомдық су көтергіш құрылғыны басып алу арқылы христиан қамал қорғаушыларын 1543 жылдың 9 тамызында Эстергомды тапсыруға мәжбүр еткен.

Тарихы

Ұзақ уақыт бойы мешіт бастапқыда 1239 жылы IV Бела корольдің бір грамотасында аталған Вепрех мұнарасы болды, оны түріктер кейінірек қана мешітке айналдырды деген теория басым болды. Алайда мешітке байланысты жүргізілген қазба жұмыстары (оны Rosenberg Hungária Kft. қаржыландырған) нәтижесінде екі жайт анықталды. Біріншіден, мешітті — бұрыннан бар қала қабырғаларын есептемегенде — толығымен түріктер 17 ғасырдың бірінші жартысында салған. Екіншіден, қазба барысында бұзылған, мешіттің көршілес 19-20 ғасыр ғимараттарының астында нағыз Вепрех мұнарасының шамамен 10 метрлік іргетасы анық танылатын түрде сақталғаны анықталды. Осылайша бүгінде Візіварош ауданының ең ерте бекітілген ғимараты қайта көрінетін болды, ол Эстергомның аты бойынша белгілі ең көне ғимараттарының қатарына жатады. Кейінгі дәуірлерде оны «Су мұнарасы» деп те атаған.

Сол дәуірдің (16-17 ғасыр) гравюралары мен әйгілі түрік саяхатшысы және жол жазбалары авторы Эвлия Челебидің кітабының арқасында мешіттің 1605-1663 жылдар аралығында бір кезде салынғанын білеміз. Эвлия Челеби кітабында былай деп жазады: «...Озичели Хаджи Ибрахимнің мешіті, қорғасын төбелі, боялған тақтай төбелі, көлемі үлкен, кірпіш мұнаралы, биік және жаңа құрылысты, әдемі мешіт». Қала қайта басып алынғаннан (1683) кейін ол архиепископтық астық қоймасына айналды. 19-20 ғасыр тоғысында Петц отбасының меншігі, тұрғын үй болды. Бұрын текке, яғни дәруіштер монастыры орналасқан көршілес ғимаратты зауытқа айналдырды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін мүлік мемлекет меншігіне алынды. 1953 жылы Петц зауытының жұмысшылары үйге қоныстанды. Екі ғимарат арасындағы бұрынғы түрік моншасы 1962/63 жылдарға дейін үш бассейнмен жұмыс істеді. Үйді тұрғындар 1957 жылы сатып алды.

1998 жылдың күзінде орталығы Токодалтарода орналасқан Rosenberg Hungária Kft. компаниясы қатты қираған жағдайдағы ғимарат пен оған тиесілі жер учаскесін, тұрғын үйді жөндеуден кейін қонақ үй ретінде пайдалану ниетімен сатып алды. Сол кезде Балашша Балінт мұражайының сол кездегі директоры доктор Хорват Иштван компания иелерінің назарын осы ғимараттың үлкен ықтималдықпен бұрынғы намазхана болғанына аударды. Компания бастапқы жоспарын өзгертіп, тарихи ескерткіш мәртебесін алған ғимараттың қазба жұмыстары мен қалпына келтірілуін өз мойнына алды. Көше деңгейінен төрт метр тереңдікте ортағасырдан 18 ғасырға дейін пайдаланылған жол төселімі табылды. Мешітке тиесілі мұнараның төменгі бөлігі ашылды, оның іргетасы бүгінде де 10 метр биіктікке дейін сақталған, әрі бұрандалы баспалдақтың алғашқы тоғыз сатысы бүтін күйінде қалған. Бірнеше жылға созылған қазба жұмыстарынан кейін жөндеу 2006 жылы басталды, ғимарат жыл соңына қарай жаңа шатыр құрылымын алды. Михрабтың, яғни намаз оқу оясының тас оюларының едәуір бөлігі табылып, ол да толық сән-салтанатымен қалпына келтірілді. Жұмыстар аяқталғаннан кейін түрік дәуіріндегі ғимарат 2007 жылдың 20 қарашасында пайдалануға берілді. Тапсыру салтанатынан кейінгі конференцияда Карл Розенберг Pro Cultura Hungarica сыйлығын алды. Ғимарат көршілес Малом бастионымен бірге туристік нысанға (мұражай, кафе) айналды.