Pilis Cave

Pilis-barlang — Венгрияның қатаң қорғалатын үңгірлерінің бірі. Ол Дунай-Ипой ұлттық паркіндегі Pilis тауларында орналасқан. Ол Ajándék-barlang, Ariadne-barlangrendszer және Szent Özséb-barlang үңгірлерінен кейінгі, Pilis тауларындағы 4-ұзын үңгір. Ол тауларда сталактиттерге ең бай үңгірлердің бірі.

Сипаттамасы

Vaskapu-völgy алқабының оңтүстік жағында, алқап табанынан жоғары, алқап табанынан шамамен 45 м жерде, биіктігі 3–5 м жартас қабырғасының түбінде, табуы қиын жерде оның екі, түлкі-інге ұқсас кіреберісі орналасқан. Кіреберістері көрінбейтін Vaskapu-völgy алқабының табанынан кіреберістерге жаяу жүрумен қалыптасқан соқпак апарады, ол жаңбырлы, қарлы кезде қиын өтеді. Ең оңай жол — Pilisszentkereszt-тен Két-bükkfa-nyereg асуына қарай жасыл жолақ туристік белгісі бар туристік жолды, содан кейін Mária padnál жерінде солға бұрылатын қызыл крест белгісі бар соқпақты бойлау. Кіреберіс орны туристік карталарда да белгіленген.

Ол — бастаушы үңгіршілер жиі баратын орын. Ол Vaskapu-völgy алқабындағы басқа үңгірлер мен жартас қуыстарынан мөлшері жағынан да, әдемілігі жағынан да ерекшеленеді. Үңгірдің суларын бұрын бір үлкенірек және бірнеше кішірек су жұтқыш қамтамасыз еткен. Оның қазіргі екі кіреберісі бұлақ аузы ретінде жұмыс істеген, сол себепті үңгір — белсенді емес бұлақ үңгірі. Ол триас дәуіріндегі дахштейн әктасында пайда болған. Оның құрылымы салыстырмалы түрде қарапайым, сол себепті онда адасу қиын.

Ол бір ғана меандрлі, ішкерілей аздап көтерілетін дәлізден тұрады, ол кейде екі деңгейлі болады. 1989 жылы ашылған жаңа бөлікте сталактит көп: салбыраған сталактиттер, сабан тәрізді сталактиттер, тұрып сталактиттер, тік сталагмиттер, сталактит бағаналары, геликтиттер және сталактит ағындары. Бұдан басқа, оның жиі кездесетін түзілімі — конденсация бұршақтасы және құрғап қалған немесе суға толы сталактит бассейндері (тетараттар). Оның жолдарының қабырғаларында сфералық қазандар, ағыс жолдары, эворзиялық қазандар, сыналанған қабаттар, толқын пішіндері, канелюрлар және қазба қалдықтары байқалады. Онда көптеген жарқанат қыстайды. Жабылған үңгірге Дунай-Ипой ұлттық парк дирекциясының рұқсатымен, электр жарық құралын қолданып, мезгіл-мезгіл ғана баруға болады. Негізгі үңгіршілік жабдықпен өтуге болады.

Үңгір әдебиетте алғаш рет 1976 жылы Pilis-barlang деп аталды. Әдебиетте үңгір сондай-ақ Pilis barlang (Jánossy 1976), Pilis-tetői-barlang (Kárpát 1993) және Pilis-tetői cseppkőbarlang (Kárpát 1990) деген атаулармен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

1967 жылы жарық көрген «Pilis útikalauz» атты кітапта Szoplák-völgyi-barlang маңында, Vaskapu-völgy алқабында бұталар арасында көптеген кіші қуыстар жасырынып жатқаны айтылады. 1969 жылғы күзде оның кіреберісін жол салып жатқан орман шаруашылығы жұмысшылары тапты. Gábor Áron Үңгірзерттеу тобының 1969 жылғы есебінде топтың 1969 жылы Pilis-barlang үңгірінде бір рет серуендегені (3 сағат, 6 адаммен) жазылған. 1970 жылғы 6 қазанда Vörös Meteor Табиғат Достары қоғамының Diogenész тобы сол кездегі ұзындығы 150 м болған Pilis-barlang үңгірін өлшеді.

Karszt- és Barlangkutatási Tájékoztató журналының 1971 жылғы санында Pilis тауында карст суы әсерінен кеңейген жарықша үңгірлер де бар екені, мысалы, Pilis-barlang үңгірі жазылған. Pilis-barlang үңгірінің кіреберісі Pilisszentkereszt-тен Klastrom-szirtek жартастарына апаратын көк шаршы белгісі бар туристік жолдың сол жағында, Vaskapu-völgy алқабының бір жартас қабырғасында орналасқан. Елеусіз бүйір тармақтарды есептемегенде, үңгірдің ұзындығы 150 м. Орта есеппен ені 1 м, биіктігі 3–4 м. Жолдар солтүстік-шығыс–оңтүстік-батыс және солтүстік–оңтүстік бағытындағы жарықшалар бойымен пайда болған. Оның бір үлкен және бірнеше кішірек су жұтқышы болған, бірақ олар қазіргі кезде жұмыс істемейді. Сол себепті үңгір — белсенді емес, сталактиттерге бай үңгір. Pilis-tető тауының осы бөлігі бұзылып қалған, сол себепті үңгірдің су жинау алаңы ең азға дейін азайған, сондай-ақ үңгірде енді су ағыны жоқ.

Оның сталактиттері пішін жағынан өте бай. Онда ақ түсті, сондай-ак темірге байланысты сарғыш-қоңыр түсті шалғам тәрізді сталактиттер де кездеседі. Бұл сталактиттер қызық, себебі олардың дөңгелек ұштарының ішінде де қуыс бар. Сталактит ағындарының жиектері жиі тіс тәрізді болады. Кальцит шөгінділерінің ішінен бірінші үлкен залдың қабырғасындағы, сантиметрлік мөлшердегі ағаш бұтағы тәрізді түзілімдер айтуға тұрарлық. Қабырғаларда лимонит қыртысы байқалады. Кіреберіштен өтіп, судың құйынды қозғалысымен ерітілген бірнеше сфералық қуыс арқылы еңбектеп өту керек. Одан әрі еңбектеп жүрсе, ұзындығы 5 м, биіктігі 4 м зал басталады, оның оң жағында әдемі сталактит ағыны бар. Залдан кейін жол тар және биік жарықшамен апарады. Бірнеше бұрылыстан кейін кіші зал басталады. Ортасында биіктігі жарты метр тік сталагмит бар, оның үстінде төбеден сталактит жалаулары салбырап тұр. Сол жақтағы қуыста ағып тұрған судан сантиметрлік мөлшердегі әктас тосқаны (тетараттар) түзілген.

Тік бұрышпен бірнеше рет бұрылатын дәліз бойымен әрі қарай жүру керек, содан кейін 2 м шахтадан өтіп, келуші Nagy-kürtő (Үлкен мұржа) мұржасының түбіне жетеді. Дерлік дөңгелек қималы мұржаның қабырғаларын түскен карст суы тегіс жылтыратқан. Оның төбесіне дейін өрмелеп шығу әлі сәтті болған жоқ. Мұржадан кейін ұзындығы 15 м тар дәліз орналасқан, оның соңында өткір бұрылыс бар. Осы жерден жол қызықты залға апарады. Залдағы сол жақ жарықша, ықтимал, Nagy-kürtő мұржасының төбесіне апарады. Оң жақтағы саз беткейімен өрмелеп шыққанда келуші кіші мұржаның түбіне жетеді. Мұржаның төбесіне дейін өрмелеп шыққанда әдемі ақ, шалғам тәрізді салбыраған сталактиттер көрінеді. Бұлар Baradla-barlang үңгіріндегі Retek-ág тармағының түзілімдеріне ұқсас.

Залға қайта оралып, ирелеңдеген дәліз бойымен әрі қарай жүру керек. Жол бойында кіші ойыстың үстінен өту керек. Бірнеше бұрылыстан кейін жол соншалықты тарылады, әрі қарай жүру мүмкін болмай қалады. Кейбір жерлерде негізгі жолға елеусіз бүйір тармақтар қосылады. Үңгірде жер-жерде жарқанаттар екеу-екеуден, үшеу-үшеуден мекендейді. Мақалада үңгірдің ауа ылғалдылығы мен топырак температурасының кейбір деректері көрсетілген. Зерттеуде үңгірдің 1:400 масштабтағы жоспарлық картасы жарияланды. Картаны жасау үшін үңгірді 1970 жылғы 6 қазанда Bp. Vörös Meteor SK Үңгірзерттеу секциясының Diogenész тобы өлшеді.