Pilisszántó Cave

Pilisszántói-kőfülke — Венгриядағы күшейтілген қорғауға алынған үңгірлердің бірі. Ол Дунай-Ipoly ұлттық паркіндегі Pilis тау жотасында орналасқан. Одан археологиялық және палеонтологиялық олжалар табылған. Бұл үңгір туристік анықтамалықтарда да сипатталған.

Сипаттамасы

Pilis шыңында, тау етегіндегі жартасты оңтүстік-шығыс үзілімде, Pilisszántó поселкесінің шет аймағында, елді мекен орталығынан солтүстік-батысқа қарай, Orosdy сарайының үстінде, күшейтілген қорғауға алынған аумақта орналасқан жартас қабырғасында оның көлденең білік бағытты, үлкен кіреберісі бар. Туристік карталарда оның орны атауымен және үңгір белгісімен көрсетілген. Оның алдыңғы жағынан Piliscsaba ойпатына және Hosszú-hegy, Kevélyek жоталарына ғажап көрініс ашылады. Белсенді емес бұлақ үңгірі триас дахштейн әктасында пайда болған. Ол бір үлкен залдан тұрады, онда археологиялық және палеонтологиялық қазба жұмыстары жүргізілген. Оны рұқсатсыз және спелеологиялық жабдықсыз қарауға болады.

Венгрияда росомаха сүйегі Pilisszántói-kőfülkeден басқа осы уақытқа дейін тек 7 үңгірден табылған: Király-kúti-zsomboly, Lengyel-barlang, Pes-kő-barlang, Puskaporosi-kőfülke, Remete-barlang, Remete-hegyi-kőfülke және Suba-lyuk үңгірлерінен.

Әдебиетте бұл үңгір алғаш рет 1939 жылы Pilisszántói-kőfülke деген атпен аталды. Әдебиетте үңгір I. sz. kőfülke (Torma 1986), Kőfülke (Ferencz 1953), Orosdi-kőfülke (Mayerfelsi Maier 1926), Orosdi kőfülke (Kadić 1913), Orosdy-barlang, Orosdy-kőfülke (Kadić 1915), Orosdy kőfülke (Bertalan 1976), Orozdy-kőfülke (Lambrecht 1964), Pilisszántói I. kőfülke (Gábori 1977), Pilisszántói 1. sz. kőfülke (Ringer 1989), Pilisszántói kis kőfülke (Láng 1953), Pilisszántói kőfülke (Hillebrand 1915), Szántói-kőfülke (Szablyár 2003) және Szántói kőfülke (Barcza, Thirring 1920) деген атаулармен де кездеседі.

1913-1948

1913 жылғы Barlangkutatás басылымында Bekey Imre Gáborдың ұсынысы және Lenhossék Mihálдың тілегі бойынша 1912 жылдың 24 қазанында Kadić Ottokár Pilisszántóға барып, Pilisszántóдағы Pilisszántói-kőfülkeде (Orosdi kőfülke) 3 күнге созылған сынама қазба жұмысын жүргізгені жазылған. Orosdi kőfülke Pilisszántó (Pest-Pilis-Solt-Kiskun округі) шекарасында, Pilis тауының оңтүстік-шығыс шыңының астында, Orosdy сарайының үстінде орналасқан. Шығысқа қараған үлкен үңгір кіреберісі 8 м ұзын, 8 м ен және өте биік қуысқа апарады. Қуыстың алдыңғы бөлігінің ортасында Kadić Ottokár 6 м ұзын, 2 м ен және кейбір жерлерде 2 м тереңдіктегі сынама шұңқыр қазды. Онда қазіргі заманғы сүтқоректі сүйектер мен ыдыс сынықтары бар 1,5 м қалың шірінді қабатының астында микрофаунаға және Rangifer tarandus сүйектеріне толы сары саз қабаты жатыр. Қазба жұмысын тоқтатуға тура келді, себебі құлаған ірі тас блоктарына байланысты одан әрі төмен қазу мүмкін болмады, әрі күзгі ауа-райы шыдатпас болды. Екі күндік зерттеудің жақсы нәтижесіне сүйеніп, тас қуысты одан әрі қазуды жалғастыру орынды.

1915 жылғы Barlangkutatás басылымының 1-кітапшасында Pilisszántódағы Pilisszántói-kőfülkeде (Orosdy-kőfülke) алғаш рет 1912 жылы Kadić Ottokár, ал 1914 жылдың көктемінде Kormos Tivadar сынама қазба жұмысын жүргізгені жазылған. Kormos Tivadar екі сынама қазбаның үміт беретін нәтижесіне сүйеніп, 1914 жылдың қазанында тас қуыста 8 күн қазба жұмысын жүргізді. Тас қуыстың қазба сүйектерге және магдален дәуірінің ежелгі адам мәдениетінің іздеріне бай толтырмасы кейбір жерлерде 3 м қалыңдықта, сол себепті үңгірді толық қазып шығу үшін тағы шамамен 2 апта қажет. Kormos Tivadar зерттеудің сол кезге дейінгі нәтижелері туралы Венгрия геология қоғамы үңгір зерттеу бөлімінің 1915 жылғы жыл қорытындысы жиналысында баяндама жасады. Бөлім қазба жұмысының 100 корона құнын Венгрия ұлттық мұражайының көне заттар қорының қайырымдылығы есебінен жапты.

1915 жылғы Barlangkutatás басылымының 2-кітапшасында Kormos Tivadar Венгрия геология қоғамы үңгір зерттеу бөлімінің 1915 жылдың 21 қаңтарында өткен жыл қорытындысы жиналысында «Pilis тау жотасындағы бұғы аңшыларының жаңа іздері» атты баяндама жасағаны айтылады. 1915 жылғы Barlangkutatás басылымындағы, Hillebrand Jenő жазған, «Bajót Jankovich үңгірінде 1914 және 1915 жылдары жүргізілген зерттеулердің нәтижелері» атты басылымда Батыс Еуропадағы магдален орындарына тән тас және сүйек өнеркәсібінің түрлері Венгрияның бірнеше жерінен де табылғаны айтылады. Kormos Tivadar жақында (Pilisszántói-kőfülkeден) сол кезге дейін жетіспей келген сүйек гарпун түрін тапты.

1920 жылы шыққан «Budapest Duna-jobbparti környéke» атты кітапқа сәйкес, аумақтан ежелгі адам мен ежелгі жануарлардың қалдықтарын Pilisszántói kőfülke, Remete-hegyi-kőfülke, Kis-kevélyi-barlang және Jankovich-barlang берген. Pilis тауының алып, оңтүстік-шығыс жартас қырының солтүстік-шығыс (Orosdy сарайына қараған) жағында, әдемі жартас түзілімдерінің (сирек баратын өрмелеу мектебі) арасында, теңіз деңгейінен 423 м биіктікте солтүстік-шығысқа қараған, алып кіреберісі бар Szántói kőfülke орналасқан. Үңгір кіреберісі арқылы 9 м тереңдіктегі, жоғарыда жабық мұржамен аяқталатын қуысқа жетуге болады. Осы тас қуыста Kormos Tivadar 1914-1915 жылдары өте нәтижелі қазба жұмысын жүргізді. Үңгірдің делювиалды шөгінділерінде көптеген ұсақ сүйек сынықтары болды, мысалы, 36 000 дана құс және 8000 сүтқоректі сүйегі, олар негізінен ұсақ жануарлардан қалған. Ұсақ жануарларды тас қуысқа жыртқыш құстар (үкілер) әкелген. Үңгірде бұғының қалдықтары өте көп болды. Ежелгі адам бұғыға аң аулаған. Мұнда шынымен де ежелгі адамның болғанын 41 палеолит дәуірінің тас құралы мен сүйек құралы дәлелдейді. Тас қуыстың ғылыми құндылығы өте зор, себебі толтырмадан табылған археологиялық және палеонтологиялық материалды зерттеу нәтижесі Pilis тау жотасының мұзданудан кейінгі жағдайлары туралы анық түсінік берді.