Qashqadaryo viloyat oʻlkashunoslik muzeyi

Қашқадария облысының тарихы және мәдениеті мемлекеттік мұражайы — мәдени-ғылыми мекеме болып Қашқадария облысының мәдени өмірі, аймақтың өзіне тән тарихи және мәдени өміріне қатысты 38 мыңнан астам экспонаттар бар.

Тарихы. Қашқадария облысы тарихы және мәдениеті мемлекеттік мұражайы 1909‑жылы құрылған Хожа Абдуләзиз медресесінде 1975‑жылдан 2007‑жылға дейін қызмет етіп келген. Алғашқы кезеңде 3 бөлім: «Инқилобқа дейінгі кезең», «Инқилодан кейінгі кезең» және «Табиғат бөлімдері» қызмет еткен. 1992‑жыл «Инқилобқа дейінгі» және «Инқилодан кейінгі кезең» бөлімдері «Тарих» бөліміне айналды. Сол жылдан бастап, «Халықтың қолданбалы өнері» бөлімі, 1995‑жыл Қаршидығы «Шуһрат» қамалында «Еңбек және даңқ» бөлімдері құрылды. Бұл бөлім 2003‑жылдан «Жад және құндылықтар» бөлімі ретінде тіркеліп келеді. 2004‑жыл 24‑сентябрдағы Өзбекстан Республикасы Үкіметінің 452‑нөмірлі Қаршы қаласының 2700 жылдық мерекесіне дайындық және өткізу туралы шешімі негізінде Қашқадария облысы жерді зерттеу мұражайы қызмет етіп келе жатқан Хожа Абдуләзиз медресесі де қайта жөндеу бағдарламасына енгізіліп, жөндеу жұмыстары жүргізілді. Мұражайдың барлық экспонаттары медресе жанындағы ғимаратқа, яғни фондқа орналастырылды. 2005‑жыл наурыз айында М. Тошмұхаммедов атындағы облыстық музыкалық драма театрının екінші қабатындағы фойесінде экспозиция‑яғни мұражай көрмесі ұйымдастырылды. 2005‑жыл наурыз‑шілде айларында Қаршы қаласындағы «Одiна» жомарт мешітін қалпына келтіру кезінде 50‑ден астам ескі қазыналар‑атқалар, археологиялық табыстар, түрлі қышқалар, нақыштар, XIV ғасырға тиесілі тұт ағашынан жасалған есік осы ескерткішті жөндеу процесінде жүргізілген археологиялық ғылыми‑зерттеу жұмыстары нәтижесінде қолға алынды. Мұражай 2007‑жыл 23‑қыркүйектен бастап А. Навоий атындағы мәдениет және демалыс бағының аумағында орналасқан жаңа ғимаратта өз қызметін жалғастырды. Онда Қаршы қаласының 2700 жылдығына арналған көрме «Халықаралық өзбек‑грек мәдениетінің көмектері» жинағымен бірлесе дайындалды.

Қазіргі уақытта музейде «Тарих», «Халық практикалық өнері» және «Ғылыми-мәдени» бөлімдері бар. Мұражай қоры 38 мыңнан астам бояу кескіндері, графика, мүсін, нумизматика, археология, халық практикалық өнері, фотосуреттер, құжаттар, тұрмыстық және этнографиялық заттарды қамтиды. 2004 жылы Қашқадария облысының тарихы және мәдениеті мемлекеттік мұражайының негізінде жиналған қолжазба кітаптар негізінде Рим қаласында француз тілінде жазылған «Қашқадария облысы өлкесін зерттеу мұражайындағы шығыс қолжазбаларының каталогы» басылып шықты. Каталогта авторлар еліміздің тарихы және мәдениетіне қатысты елуден астам қолжазбаның сипаттамасын келтірумен қатар ғылыми-мәдени маңызға ие маңызды мәселелерді де жүзеге асырған.

Сонымен қатар, музей қоры поляк суретшісі Апелбаумның жүзден астам ерекше картиналарының жинағын қамтиды. Картиналар акварель және майлы бояуда жасалған, онда 1947-1957 жылдар аралығында суретші жасаған шығармашылық үлгілері көрсетілген. Суретші жоғарыда аталған кезеңдерде Қашқадария және Шахрисабз өңірлеріндегі сәулет ескерткіштері, олардың элементтері, декоративті пішіндері, жұмыстарынан үлгілер, практикалық заттарын өнер деңгейінде өңделген пішіндерін өз картиналарында бейнелеген.

Халық практикалық өнер бұйымдары жинағына: әйелдердің әшекейі «манглайдоғи» (XIX ғасыр соңы) күміс пен ақшадан тізбектей түйірленген. Мыс шайнақ (XIX ғасыр соңы) кандакорлы оюлы бұрту әдісімен жасалған. Білек сақина Қорақалпақ әшекейі (XIX ғасыр) әрбірінде тоғыз дана ақшадан тастан, күміс пен ақшадан қалыптау, қадам әдістерімен жасалған. Күмістен жасалған әйелдердің сақиналары мен сақиналары XIX ғасыр соңы XX ғасыр басына жатады. Икона: Иса пайғамбар (Иисус Христос) (XVIII ғасыр) Ресейдің Приморье өлкесіне тиесілі, латыннан құйма, қалыптау, кандакорлы әдіспен жасалған. Қоғон және Бухарада жасалған мыс шайнақтар (XIX ғасыр) мысқа соғып түйірленген, кандакорлы әдіспен жасалған. Бухарада жасалған мыс қасалар мен пиала (XIX ғасыр) мыс, соғып түйірленген, қосымша кандакорлы әдіспен жасалған. Қарши қаласындағы Хожа Убайдуллох Жаррох зират ғибадатханасының есік қақпасының (XVIII ғасыр) күмбезі мен тізбегі (XX ғасыр басы) мыс, құйма қалыптау оюлы әдіспен жасалған. Қашқадария өңірінде ежелден қыш-аяқ мектептері дамып келеді. Мұражайда Китоб қыш-аяқ мектебінің шеберлерінің XX ғасырдың 50-60 жылдарында жасалған қыш-аяқ бұйымдарының үлгілері де орын алған. Әйелдердің қолмен тоқылған шой, адрас, олақтан тігілген қалташалары мен көйлектері (XIX ғасыр соңы XX ғасыр басы). Қашқадарияның Шахрисабз және Китоб аудандарында ироқ әдісімен қолмен тігілген ерлер мен әйелдердің доппилері, қопчик (көшелек)лер, олардың танвор (загатова)лары, аяқ киім танворлары XX ғасырдың 20-70 жылдарына тиесілі.

Музейдің нумизматикалық бөлімінде күміс, мыс тиындар, қағаз ақшалар және орден-медальдар бар. Мыс тиындар милодтың VI ғасырынан милодтың XV ғасырларына дейінгі кезеңді қамтиды. Олардың қатарында милодтың VI ғасырына қатысты ерекше бір мыс тиынды атап өтуге болады. Мыс тиында Насаф қаласының билеушісінің бейнесі бейнеленген, сол арқылы біз милодтың VI ғасырларындағы мемлекет басқару жүйесі мен билеушісі туралы ақпарат ала аламыз.