Qaynargumbaz

Sardoba Qaynar, Gumbaz, Qaynargumbaz yoki Qaynargumbazi — Toshkent vilayeti, Ohangaron audany, Qaynar köşesinde joylashqan, taxminan XIX asırda buloq üstinde qurılğan, Qo‘qon xanlığı memarlığına ait gumbazlı su rezervuarı harabası. Sardobanın Qaynar atı onıñ işindegi qaynaıp şığatın buloq atınan alınıp.

Maqbur sardoba Ortalıq Aziyadakı eñ úlken sardobalar onlığına kirgen bolup, yodgorlik óziniñ saqlanuı menen ózine qasıdır. Hajmi, mańızdıǵı hám rolı jaqtardan Raboti Malik, Kasbi sıaqtı sardobalar qatorına kiredi. Memarlıq yodgorlik Toshkent vilayeti, Ohangaron audany, Qaynar köşesinde joylashqan bolup, bul audan aımaqta saqlanıp qalg'an yegıne sardoba. Respwblikada bar 57 ta sardoba orasında qazirgi kúne de suı içuge jaramdy sardoba sanaladı.

Geografiyalıq ornalastırıw

Sardoba Ohangaron qalasınan 7,7 km solıda 40º58' solıq enlik hám 69º39' şarqiy boylıqta, denizden 648 m biiktikte joylashqan. Sardoba karvonsaroy menen Qaynar köşesindegi memarlıq jıynaqtardıń yodgorligi. Sardoba Ohangaron daryasınıń oń qırǵısındagı jónbagırdaǵı Qaynar buloq üstinen gumbazlı qurılıs retinde qurılǵan. Buloq suı ózine úlken emes Omonqulsoyǵa barıp şıǵadı. Qaynargumbaz Toshkent vilayetinde saqlanıp qalg'an yegıne sardoba sanaladı.

Tarıhı

Erekte Qaynar köşesi arqılı satw jolı ótken. Aqparattardıń boyınsha, bul satw jolı XVIII–XIX asırda Toshkentti Farg‘ona menen baylanıstıratın úlken qatnaǵı bar jol bolıp, bul jolǵa muqabil bolǵan To‘ytepa arqılı ótken jolnıń botqoqtar menen ótkenligi hám ótıp bolmaǵan jaǵdayǵa kelgenligi úshin mańızdı bolǵan. Buloq arafında karvonlar toqtap ótken.

Осыған қоса, қазіргі сардоба жанынан өтіп жатқан, Еттікент қаласы арқылы Чочни Илоқтың астанасы Тункатпен байланыстыратын бұл ежелгі сауда жолы моғолдардың басып кіруіне дейін де бар екені археологиялық тұрғыдан анықталған.

Құрылысымен байланысты болжамдар

Дереккөздерде жазылғандай, нысанның құрылу кезеңі XIX ғасырға сәйкес келеді. Алайда Өзбекстан Үкіметінің 2014 жылғы 5 желтоқсандағы №335 шешімінде сардоба XVIII ғасырға, 2019 жылғы 4 қазанындағы №846 шешімінде XIII ғасырға тиесілі екені тіркелген. Сондай-ақ, сардобаның құрылуын Қоғон хоны Умаркөн және оның жұбайы Нодирабегим атымен байланыстырады. Умаркөн жұбайының өтініші бойынша, оны 1811–1812 жылдары салған. Сардоба және карвон сарайының құрылымын сәулетші Абдурашид Хоқанди деп санайды. Фольклоршы ғалым Исомиддин Йорматов та сардоба және карвон сарай 1816 жылы Умаркөн бұйрығымен Құрама беклігі хөкімі Нормухаммадби тарапынан салынған деген пікірді білдіреді.

Алынған мәліметтерге сәйкес, сардоба және карвон сарай Қоғон хандарының бірінің бұйрығымен салынған, бірақ жергілікті халықтың бір бөлігі бұл нысанның құрылуын бірнеше билеушілерге, яғни Мұхаммед Алхөн (1822–1852) және Маллахөн (1858–1862) есімдеріне байланыстырады. Карвон жолын жақсарту жұмыстары Маллахөн билігі кезінде басталған.

Ташкент облысының мәдени мұра нысандарын қорғау және экспертиза жүргізу басқармасының басшысы Ильхом Темиров сардоба Темір дәуірінде салынған, оған дәлел ретінде сардоба құрылымында XIV ғасырға тиесілі кірпіштердің қолданылғанын және бұлақтан алыс емес жерде Темірлер сарбаздарының жерленген екі зираттың бар екенін атап өтті.

Зерттелу және жарыққа шығу тарихы

Қайнардағы сәулет кешені туралы алғашқы жазба 1896 жылы Е. Т. Смирнов тарапынан жасалған, бұл жазба Михаил Андреевтің орысша «Местности Туркестана, интересные в археологическом отношении» (Түркістан археологиясы әуесқойлары шеңберінің баяндамалары) мақаласындағы редакция түсініктемесінде келтірілген. Мүмкін, Смирнов тек басқалардың сөзі арқылы сәулет ескерткіші туралы естіген, сондықтан бұл ескерткіш туралы дұрыс емес сипаттама және оның орналасуы Беловутсой аймағында болған деген қате ақпаратты берген. Оның сөздеріне сәйкес, жергілікті халық нысанның құрылуы туралы ешқандай мәліметке ие болмаған. Мұнда сардоба ішкі кіріс жолы бар, бұлақ үстіндегі мұнара ретінде сипатталған.)

Ботаник ғалым П. А. Гомолицкий 1906 жылы авторы белгісіз болған Қайнарғумбаз фотосуретін табады. 3‑Бөлімде Ленинградта 1928 жылы жарияланған М. Е. Машковцевтің Қорамазар жүйесі туралы нұсқаулыққа енгізілген, кітапшада сардоба «Охангарон өзенінің оң жағындағы бұлақ үстіндегі ғұмбаз» деп аталған.

1929 және 1934 жылдары осы сәулет кешенін зерттеген ғалым Михаил Массон (екінші рет Тожик-Помир экспедициясының 29‑тобының жетекшісі ретінде) қаварсарайдың құрылу кезеңі Қоқан хандығының соңғы кезеңіне сәйкес келетінін растады, бірақ сардобаның жасын үлкенірек деп болжады. Ғалымның айтуынша, оның қабырғасындағы кірпіштердің кейбірі бұрынғы құрылыстың қиратылған қалдықтарынан қалған ескі кірпіштерден алынған. Сонымен қатар, Михаил Массон тарапынан әртүрлі кезеңдерде ғимаратта бірнеше рет жөндеу жұмыстары жүргізілгені анықталды. Ғалым халықпен сардобаның тарихы (1‑шы сапарында Қайнарғумбаз бен Маллхон арасындағы өзара байланыстың нұсқасын жазып алған) туралы сөйлеседі, сондай-ақ ежелгі сауда жолының іздерін табады. 1935 жылы Михаил Массонның орысша «Проблема изучения цистерн‑сардоба» атты монографиясы жарияланып, онда сәулет ескерткішінің сипаттамасы берілген. Сонымен қатар, ғылыми топтың жұмысының нәтижелері (соның ішінде Қайнардағы зерттеулер) ғалымның 1953 жылы жарияланған орысша «Ахангеран (археолого‑топографический очерк)» монографиясында келтірілген.