Shoabdumalik ota maqbarasi

Shoabdumalik ата қазбасы — ислам дінінің орталығы, Shoabdumalik ата қазбасы және археологиялық ескерткіші (атауы: Shoabdumalik-бобо, Shodmalik-ата) Ташкенттен Охангарон жолымен, Охангарон өзенінің оң жағалауына 40 км-ге жақын жерде орналасқан.

Қазба сипаттамасы

Shoabdumalik ата қазбасы Орталық Азияның заманауи сәулетінің өткен тарихи құрылыс дәстүрлерімен үйлесуі, оларды бүгінгі күннің ең озық технологияларымен біріктірудің жарқын үлгісі. Төбешік жағалауында орналасқан ғимарат астанадан Фарғона өзеніге апаратын қарбалас автожолда орналасқан, аңызға айналған Жібек жолының тарихи бөлігі алыстан көзді тартады.

Қазба интерьері

Ғимараттың бірінші кіріс залы зиратхана биік күмбезбен қоршалған. Ішкі жағында күмбездің шетінде шығысша ою-өрнек эпиграфиясының үлгілері бар.

Дәстүрлі "зянчирбанд" нақышының үшбұрышты ганч ою техникасы түстер үйлесімі себепті нақыш безендірулері қозғалып тұрған әсер береді. Зиратхананың дизайны қызыл және көк түстердің қоспасымен жасалған. Осы зиратхананың жан жақтарында үш дөңгелек шығысша бағаналы — айвондар бар.

Олар дәстүрлі формаға ие болып, үш бөлімнен тұрады: тахкурси (негіз), пойустун (бағанның үсті) және сальа (бағанның басы), тегіс дөңгелек көз пішінін беретін контурлар, халық арасында кузагі деп аталады. Олардың шар тәрізді бөлімдері шолғомның жазылған пішініне ие болып, олар шолғас деп аталады. Айвоннан толық айнала көріністі тамашалауға болады.

Ғимараттың екінші бөлігі, ғимаратты қалың қабырғамен зиратханадан бөліп, бірінші ғимарат токчабанд стилінде безендірілген, — бұл асхана, екі және үш бөлімді саганалардан тұрады.

Shoabdumalik ата тұлғасы

Молик Абдуллоҳ Ахмад Қулмухаммад ибн Қодир бини Қорахоний Илоғи 9 00 жыл аралығында қасиетті қадамжой ретінде саналып, Яссауи ізінен барып, софийлік тәрбиесімен айналысқан.

Халық оны Шоабдумалик ата деп атайды. Ол шамамен XII ғасыр соңы — XIII ғасыр басында өмір сүрді. Өлім күні – 1203 жыл. Ол Бухарада білім алған, суфилік негіздерін үйренген және сол жолдан барған, Юсуф Хамадоний ілімін негізге алған, бірнеше шығыс тілдерін жақсы меңгерген. Ол түрік және парсы тілдерінде өз шығармаларын жазады. Ол философия, логикадан сабақ берсе де, минералогияны өте жақсы білетін. Бүгінгі күні оның шығармалары сақталмаған. Бірақ оның ХХ ғасырдың 30‑жылдарында жоғалған керемет кітапханасын іздеу әлі де жалғасуда. Шоабдумалик ата мавзолейі мемлекеттік маңызға ие сәулет ескерткіші болып табылады. Өткенде бұл жерде карван‑сарай, медресе, кітапхана, зертханалар қызмет көрсеткен.

Құрылыс тарихы

Ташкент облысы “Алтын мұра” қорының төрағасы – Заріфа Араббойқызы Ешмірзаеваның бастамасымен Шоабдумалик ата естелігін мәңгілік ету ниетінде осы ғимаратта мавзолей тұрғызу бойынша бастама көрсетіледі. Бұл мавзолейдің құрылуына жеті жылдан астам уақыт жұмсалады. Осы мавзолей жобасының авторы Мұхаммед Фозилия қорының бас сәулетшісі.

Жазба дереккөздер

Араб географтарымен көптеген жазба дереккөздерде ескерілген негізгі Илоқ астанасы жолы Нукеттен оңтүстік‑шығыс бағытында шығып кеткен. Бұл жолдан сәл солтүстікке, Нұравшон қаласынан шамамен 15 километр оңтүстік‑шығыста, бір тау етегінен шығу орнында Шайх Шоабдумалик ата атымен байланысты қабір бар. “Рашахат”та келтірілген мәліметтерге сәйкес, Абдулмалик бабасы өз уақытында Ташкент облысында танымал болған, Занги ата лақапты (1258 жылы қайтыс болған) шайхтың бабасы және бірінші шәкірті хазрет Ахмедтің ұлы Мансур атаның ұлы болған. Яссауи (XII ғасырдың танымал шайхі, мавзолейі Түркістан қаласында қазір де тұр). Демек, Шоабдумалик одан шамамен 900 жыл бұрын өмір сүрген деген аңыз негізге ие.

Қазіргі Шоабдумалик ата қазбасы

Ескі Shoabdumalik ата археологиялық ескерткіші (нұсқалары: Shoabdumalik-bobo, Shodmalik-ота) қазынаның оңтүстік-шығысында орналасқан тұрғын үй ретінде белгіленген.

Бұл жерде ұзақ жылдар бойы өзбошымчалықпен шұғылдану, ауыл шаруашылығы егіндерін егу жұмыстары жүргізілді. Ташкент облысы “Олтын Мерос” халықаралық қайырымдылық қоры бөлімінің бастамасы мен қаржылық көмегімен Өзбекстан Республикасы Ғылым академиясының Археология зерттеулер институтының қосымша командасы (басшысы үлкен ғылыми қызметкер С.Р. Ильосов) және Өзбекстан Республикасы Ғылым академиясының Тарих институты (ғылыми зерттеуші Е.Ф. Вульферт.) тарапынан 2018 жылы бұл жерде шағын іздеу жұмыстары басталып, бірнеше терең және екі қазу жұмыстары жүргізіліп, 2019 жылы бұл қазу жұмыстары қайта жалғастырылды.

Археологиялық қазбалар нәтижесінде Қорахонейлер дәуіріне (X-XI ғасырлар) тиесілі тұрғын үй кешені табылды. Бұл ескерткішті сақтау үшін жалпы ауданы 200м² Ташкент облысындағы ежелгі археологиялық ескерткіштің бірінші қазу жұмыстарын үстіне қаптама жағылады.

Қазіргі уақытта “Shodmalik ota” кешені туристік нысанға айналдырылады, ол Shodmalik ota қабірі, археологиялық ескерткіш – ашық аспан астындағы мұражай және тұрақты археологиялық базаны қамтиды. Болашақта “Shodmalik ota” кешенінің негізінде археология мұражайын құру жоспарланған.

Әдебиет және дереккөздер

Masson M. E. Oxangeran. Археологиялық және топологиялық очерк Ташкент, 1953 жыл

Eshmirzaeva Z.A. Шош және Илак жолдары бойымен. Ташкент, 2019 жыл

Razzoqov A. Oxangaron ғавхарлары. Алтын мұра баспасы. Т. 2019.

Ташкент облысы. Буклет картасы. “Алтын мұра” ордені Т. 2019 жыл.

Тошкент облысы, Охангарон ауданы. “Шоабдумалик ата” мазары XII ғасыр. 2009-2017 жылдары.

https://meros.uz/uzc/object/shodmalik-ota

https://kun.uz/news/2019/12/09/shoabdumalik-ota-yodgorligi-toshkent-viloyatida-orab-olingan-arxeologik-yodgorlikning-birinchisi-boldi-fa Шоабдумалик Ота ескерткіші Ташкент облысында табылған археологиялық ескерткіштің бірінші болды.

https://mytashkent.uz/2019/12/12/eshhe-odin-muzej-pod-otkrytym-nebom

http://academy.uz