Sanctuary of Demeter (Pergamum)

Пергамондағы Деметра ғибадатханасы — қамал төбесінің оңтүстік беткейінде орналасқан, құнарлылық құдайы Деметраға арналған ғибадатхана, ол әсіресе эллиндік дәуірде, сондай-ақ рим билігі кезінде де Пергамонда үлкен маңызға ие болған. Ғибадатхананың өзі көне, оның пайдаланылу тарихы б.з.д. IV ғасырға дейін барады. Филетайрос пен оның інісі Эвменестің тұсында жүргізілген қайта жоспарлау жұмыстары үшін ескі қала қорғаны бұзылған. Оның бар болуы туралы алғашқы дерек 1875 жылы Карл Хуманның қамал төбесінің бекініс қабырғаларын зерттеу барысында табылған және жазу үзінділері арқылы тез анықталған. 1898 жылы Вильгельм Дёрпфельдтің басшылығымен қазба жұмыстары басталып, алдымен 1912 жылға дейін жалғасты. Кейін тұрақты түрде қосымша зерттеулер мен құрылыс өлшемдері жүргізіліп, нәтижелері 1981 жылы монография түрінде жарияланды.

Орналасуы мен жоспарлануы

Ғибадатхана қамал төбесінің оңтүстік беткейінде, теңіз деңгейінен шамамен 197 метр биіктікте, Атталиялық қала қорғанынан сәл төмен және солтүстік-батыста гимназион кешеніне тікелей жалғас орналасқан.

Шамамен 110×50 метрлік үлкен террасса жартасты кесу және жер үйінділерін қалау арқылы жасалып, оны қуатты тіреу қабырғалары бекітуге тиіс болды. Ғибадатханаға жоғарғы қаладан да, оңтүстіктен де тар соқпақтармен жетуге болатын. Рим дәуірінде де бұл жолдар одан әрі кеңейтілмеген. Оңтүстік-батыс бөліктегі андезиттен тұратын табиғи жартас формациясы, кейінгі құрылыс кезеңдерінде ғибадатхана құрамына енгізілген, осы жердің дінилік бастауы деп есептеледі.

Ғибадатханаға шығыстан келе жатып, үш жағынан бағаналы дәліздермен қоршалған аулаға ашылатын пропилон арқылы кіретін. Пропилон дорий стилінде болғанымен, дорий орнына жапырақ шоғырлы капительдерге ие болды, баған діңгектерінің тек жоғарғы бөлігі ойылған, ал діңгек түбінде ойықтар тек белгіленгенімен, аяқталмаған. Солтүстік және оңтүстік дәліздер шамамен 85 метр ұзындықта болып, қақпа ғимаратымен бірдей стиль қоспасын көрсетті және қақпамен бірге ғибадатханаға тек I Атталос тұсында қосылды.

Шығыс аула бөлігінде және құрбандық үстелі деңгейінен басталатын жерде, солтүстік бағаналы дәлізге Деметра мистерияларына қатысушыларға арналған оннан астам отыру сатысы жалғасады. Мұнда шамамен 800 мист (мистерияға қатысушы) сыя алатын. Тиісті салтанаттар I Атталос пен оның әйелі Аполлонистің құрылыстары арқасында кеңейтілуге тиіс болды, өйткені сый жазуда енді Деметрадан бөлек оның қызы Кора да аталады. Хтоникалық аспектілерге баса назар аударылатын осы дінге күтілетін кеңеюге, қос кемерлі оңтүстік дәліздің қолжетімді жертөле қабаты қызмет еткен болуы мүмкін. Ғибадатханада рим дәуіріне жататын бірнеше кіші құрбандық үстелдері сақталған, солардың арасында б.з. 200 жылдар шамасына жататын, жазу түсіндірмесі дұрыс болса, «белгісіз құдайларға», θεοὶ ἄγνωστοι, арналған бір құрбандық үстелі бар.

Деметра храмы

Батыс теменос аймағының орталығында Деметра храмы тұрған. Ол ішінара тікелей жаратылыс жартасына негізделген, ал айналасындағы жер бұл деңгейге дейін үйіндімен көтерілуге тиіс болды. Филетайрос дәуіріне жататын ғимарат — іргетасында 14,10×7,95 метрлік, жергілікті андезиттен жасалған иондық антаэтемплі (антентемпель) болды. Іргетас көбіне сақталған, баған негіздерінің іздері бар стилобат пен солтүстік анта бағанасының негізі орнында (in situ) сақталған. Проконнес мәрмәрінен жасалған, бұқа бас (букранион), гирлянда және құрбандық тостағандарымен безендірілген фриз храмның маңдайшасын безендірген. Антонин Пий дәуірінде притан Клавдий Сейлиан Айсимус атты тұлға храмға коринф стилінде төрт бағанды кіреберіс дәліз сыйлады, ол эллиндік храмнан кеңірек болды әрі онымен біртұтас құрылым құрамады.

Үлкен құрбандық үстелі

Теменостың орталығында үлкен құрбандық үстелі орналасқан. Ол ұзынша қырымен храмның пронаосынан осьтік түрде 9,50 метр қашықтықта тұр. Шығыс жағы отыру сатысының шектеу қабырғасы деңгейінде жатып, шығыстағы «қоғамдық» аймақ пен батыстағы тығызырақ салынған храм аймағы арасында кеңістіктік бөлу жасайды. 8,62×4,50 метрлік андезит қашалған тастан жасалған, екі айналма сатысы бар іргетас бар. Храмға қараған, 0,75 метрге кеңірек жоғарғы саты діни қызметкерлерге тұрақ орны болған. Оның үстіне қойылған андезиттен жасалған үстіңгі құрылым 7,21×2,61 метр өлшемінде әрі биіктігі 0,92 метр болды. Үстіңгі беті үшін тегіс, ойыс пішінді андезит плиталары қалпына келтіріледі. Волюта тәрізді аяқталатын акротерийлер үстіңгі құрылымның төрт бұрышына орнатылған. Шығыс жағындағы ортостат плиталарында ішінара қалпына келтірілген жазуда Филетайрос пен оның інісі Эвменес аталады, олар құрбандық үстелін өз аналары Боаны құрметтеп құдайға арнаған. Рим дәуірінде құрбандық үстелінің бөліктері өрнектелген мәрмәр плиталармен қапталған. Эллиндік құрбандық үстелі қазба жұмыстары аяқталғаннан кейін қайта тұрғызылып, ішінара қалпына келтірілді.