Şanlıurfa Museum of Traditional Handicrafts

Шанлыурфа дәстүрлі қолөнер мұражайы — Шанлыурфа облыс орталығында дәстүрлі қолөнерді таныту, сақтау және сату мақсатында құрылған этнография мұражайы. Мұражай өңірге тән мыс өңдеуден кілем тоқуға, киізден ағаш ою өнеріне дейінгі көптеген дәстүрлі қолөнер бұйымдары қойылатын, сонымен қатар білім беру іс-шаралары өткізілетін орталық болып табылады.

Тарихы

Шанлыурфа дәстүрлі қолөнер мұражайын Шанлыурфа әкімшілігінің бастамасымен құрылған Шанлыурфа облысы Мәдениет, білім, өнер және зерттеу қоры (ШУРКАВ) іске асырды. Мұражай алғаш рет 2011 жылдың 24 қаңтарында Балыклыгёлдің солтүстік-батысында орналасқан тарихи Сайғанлар үйінде «Шанлыурфа дәстүрлі қолөнер мұражайы және сату орталығы» деген атпен ашылды. Мұражайдың алғашқы ғимараты болған бұл тарихи Урфа үйі 18 ғасырдың соңында салынып, 1994 жылы реставрацияланып, ұзақ уақыт көңіл айту үйі ретінде пайдаланылған.

Алайда уақыт өте келуші саны мен көрме алаңына деген қажеттіліктің артуына байланысты, мұражай 2016 жылдың қаңтарында Ататүрк ауылындағы кеңірек әрі қолайлы ғимарат — Швейцария миссионерлер ауруханасының ғимаратына көшірілді. Бұл ғимаратты 1901 жылы швейцариялық миссионер доктор Герман Крист салдырған; 2002 жылы Шанлыурфа әкімшілігі тарапынан реставрацияланып, «Әлеуметтік орталық» ретінде ашылған, кейін 2010 жылдан бастап «Шанлыурфа дәстүрлі қолөнер орталығы» ретінде пайдаланыла бастаған.

Осы тарихи процесс барысында мұражай мен орталық қызметтері біртіндеп бір мекенде біріктіріліп, дәстүрлі өнер бұйымдары қойылатын мұражай әрі осы өнерлер үйретілетін, өндірілетін және сатылатын орталық ретінде қызмет ете бастады.

Сәулеті

Мұражайдың бүгінде орналасқан ғимараты кең ауланың айналасында орналасқан екі негізгі бөлімнен тұрады. Ауланың оңтүстігіндегі ғимарат айқас күмбезді залдардан, солтүстігіндегісі екі қабатты әрі садақты сәулет элементтерінен тұрады. Тас өрнегі мен садақты өткелдер ғимараттың өзіндік сәулет сипатын бейнелейді.

Тас өңдеу өнері

Тас өңдеу — Шанлыурфада тереңнен тамыр тартатын қолөнердің бірі. Неолит дәуіріне жататын Гёбекли-тепедегі әктас бедерлі мүсіндер мен рельефтер өңірдегі тас өнерінің ең ерте үлгілерінің қатарына жатады. Дәстүрлі сәулетте үй, мешіт, бұлақ пен қабір ғимараттарында кездесетін тас әшекейлер көп қабатты мәдени мұраның ізін алып жүреді. Қаланың батысындағы тас кен орындарынан алынған материалмен бұл қолөнер бүгінде реставрация мен шеберлік оқыту арқылы сақталуда.

Мыс өңдеу

Шанлыурфадағы мыс өңдеу дәстүрі мыс дәуіріне (б.з.д. 5000-3000) жататын археологиялық деректермен мыңдаған жылдық тарихқа ие. Әсіресе соғу балғасы және соңғы жылдары бедерлеу балғасы техникасымен жүзеге асырылатын бұл қолөнер 1950-жылдары жүзге жуық шеберханада шамамен 300 шебер мен көмекші тарапынан жүзеге асырылса, бүгінде оны шамамен 10 кәсіпорын мен шектеулі санды шебер жалғастыруда. Қазан, кастрөл, тегене, тегеш, сүзгі, тостаған, легенде, құман және кофе құмырасы сияқты бұйымдар өндірілетін мыс өңдеу қолөнері әлі күнге дейін 1887 жылы құрылған Хусейние базарында сақталуда.

Зергерлік өнер

Шанлыурфадағы зергерлік өнер алтын мен күміс өңдеуге негізделген тереңнен тамыр тартатын қолөнер. 1894 жылғы Халеп облысы жылнамасында Урфа зергерлерінің даңқы туралы айтылған. Өңірде әйелдер әшекейлерін «хышыр» деп атайды; негізгі бұйымдардың қатарында сырға, алқа, білезік, жүзік, белдік, мұрын сырғасы және балдырсызық бар. Бүгінде 21-22 сынаптағы алтын қолданылатын шеберханаларда тесіп ою, қалам жұмысы, бедерлеу, қалыппен соғу, филиграни, құю, қаптау, шегелеу және өру сияқты техникалармен дәстүрлі әшекейлер жасалады. Шамамен елу зергер жұмыс істейтін қалада өндіріс Памукчу базары, Кыналджы базары және маңайдағы дүкендерде жалғасуда.

Казазлык

Казазлык — қолмен иірілген шикі жібек жіптерін пайдаланатын дәстүрлі қолөнер. Шанлыурфада бұл қолөнер ұзақ жылдар «Каззаз базары» деп аталатын Бедестенде 30-40 дүкенде жүзеге асырылса, бүгінде оны 2-3 шебер жалғастырады. Казазлыкта інжу тігу, қалта сағаты мен тапанша баушасы, шаш байлауыш, шарф шашағы, тәспі шашағы, сырма жолақ және «ыгал» сияқты бұйымдар жасалады.

Джулхаджылык (мата тоқу)

Бұл — мақта жібі мен «флош» жіп қолданылып, түрлі әйел орамалдары тоқылатын Шанлыурфаның дәстүрлі тоқыма қолөнері. Жаккарлы және тартпалы станоктарда жүзеге асырылатын бұл өндіріс процесі бояу, кептіру және негіз жіп дайындау сияқты 12-13 сатылы жұмысты қамтиды. «Флош» деп аталатын жылтыр жіп Бурсадан ақ түсте әкелініп, Урфада боялады. Ямшах (нечек, чефие), пушу, эхрам, вала, фита және изар сияқты орамалдар жасалатын бұл қолөнер бүгінде де Каззаз базарында сақталуда.

Кілем тоқу

Шанлыурфада ежелден әйелдер жалғастырып келген кілем тоқу өнері машиналы өндірістің таралуымен маңызын жоғалтты. Карачадаг, Сиверек, Виранше­хир және Кысас сияқты жерлерде дәстүрлі әдістермен тоқылатын кілемдер мен ешкі жүнінен жасалған «палас» пен «карачадыр» алдыңғы қатарда тұрса, жаңбыр өткізбейтін жүн шатырлар үшін тар бөліктер түрінде тоқылатын «шакка» да маңызды бұйымдардың бірі. 2000 жылға дейін Кысаста бір шебер жалғастырған қап тоқу өнері бүгінде азайған.

Кёшкерлик (жеменіджілік)

Дәстүрлі түрде жалғасатын, «йемени», чарык, келіншек етігі және аяқ киім түрлері жасалатын қолөнерлердің бірі. Беті ешкі терісінен, табаны көселе теріден, астары қой терісінен, ішкі табаны сиыр немесе ешкі терісінен, шеті лақ терісінен жасалатын йемениler қолмен тігіледі және әсіресе өкшесіз болуымен топырақ жерге қолайлы. Түрлі жас пен жыныс топтарына сай табан қалыңдығы өзгеретін бұл аяқ киімдер бұрын Ескиджи базарында көбірек өндірілсе, бүгінде оны бір шебер сол базарда жалғастыруда.