Sas-kövi Cave

Sas-kövi-barlang — Дунай–Ипой ұлттық паркі аумағындағы Szentendre елді мекенінде орналасқан қуыстардың бірі. Ол шын мәнінде үңгір емес. Бұл — Visegrádi-hegység-тегі ертеден белгілі қуыстардың бірі. Археологиялық және өлкетану тұрғысынан маңызды бұл қуыс, ықтимал, толық ұзындығы бойынша жасанды түрде жасалған. Қуыс, сөзсіз, кен штольнясы болып табылады.

Сипаттамасы

Sas-kő Szentendre орталығынан солтүстікке қарай шамамен 3 шақырым жерде, Nyerges-hegy-нің оңтүстік-шығыс жағында орналасқан. Sas-kő іс жүзінде ұзын, доғал жартас қабырғасы. Қабырға мен оның алдыңғы бөлігі бұрын мұнда тас өндірілгендей көрінеді. Sas-kövi-barlang-тың ені 1,5 м, биіктігі 2,2 м кіреберісі Sas-kő жартас қабырғасының ортасында, қабырғаның түбінде орналасқан. Жаяу келетіндер H5 нөмірлі HÉV (қала маңы электр пойызы) соңғы аялдамасынан Pismány-ға баратын автобусқа отырып, соңғы аялдамаға дейін жетуі керек. Одан кейін Cseresznyés жолына қарай жаяу жүру керек. Көлікпен 11-нөмірлі негізгі жолдан Pismány тақтасынан Cseresznyés жолына бұрылу керек. Төбеге жақындағанда оңға бұрылу керек, одан қиыршық тасты Vándor көшесі Tyúkosdűlő жолына дейін апарады. Көлікті осында қоюға болады. Осы жерден сұр түсті жартас қабырғасы көрінеді. Қоршалмаған учаскелердің қасында қуысқа шығуға болатын соқпақ бар.

Қуыстың кіреберісінен кейінгі кең, сәл еңіс дәлізбен 14 метр жүру керек, дәлізде бағыт өзгеруі бар. Бағыт өзгеретін жерде солға бұрылғанда, қарсы қабырғада, бірақ ең алдымен төбеде қызық, ақ түсті кен тамырының қалдықтары созылып жатыр. Бағыт өзгергеннен кейін дәліз бастапқы бағытына жақын жалғасады, бірақ өлшемдері кішірек. Сол жақта, төменде, ұзындығы 5 метр, оңға бұрылатын, жорғалау үлгісіндегі соқыр тармақ бөлінеді. Тағы 4 метр жүргенде, сол жақта да көлбеу төмен қарай бағытталған, тас қиқымдарымен толған, белгісіз ұзындықтағы тар жол көрінеді.

Бағыт өзгергеннен кейін туфты, алдымен тек сол жақта, содан кейін бүкіл штольняда, тұтас жатқан андезит алмастырады. Бірінші соқыр тармақ толығымен андезитте, бірақ мұнда оң жақ әлі туфта. Басылып қалған кішкентай бүйір тармақтан кейін, 7 метр жерде ұзындығы шамамен 4 метр, қолайсыз аласа, тасты жорғалау жолы бар. Жорғалау жолынан кейін құлама тастардан өрмелеп, ықтимал, ілгерілей құлау нәтижесінде пайда болған біршама үлкен залға жетуге болады. Залдың табан деңгейі қатты еңіс, содан соң оң жақта, төменде, тереңдігі 1,5 метр шұңқырға түсуге болады. Шұңқырдың түбінде қолайсыз тарылымнан өткеннен кейін, 40 сантиметрлік құламадан соң қуыс кішкентай тас қуысымен аяқталады.

Қуыстың ұзындығы 63,2 м, тереңдігі 10 м. Sas-kövi-barlang-тың археологиялық қазба орнының идентификациялық нөмірі — 11554.

Қуыс әдебиетте алғаш рет 1976 жылы Sas-kövi-barlang деп аталған. Сондай-ақ әдебиетте оның Boldog tanya (бұрын кіреберісінің қасында болған мәрмәр тақтаға сүйеніп), Harapovácsi barlang (Schőnviszky, 1937), Macskaluk (Vastagh, Schőnviszky, 1956), Macska-lyuk (Eszterhás, 1989), Macskalyuk (Bertalan, 1958) (соңғы үш атау бұл қуысқа емес, оның маңындағы Macska-lyuk-қа тиесілі), Orlováci-barlang (Bertalan, 1976), Saskövi-barlang (Szeghalmy, 1937), Saskövi barlang (Barcza, Thirring, 1920), Sas-kői-barlang (Eszterhás, 1989), Saskői-barlang (Józsa, 1963) және Saskői barlang (Kessler, 1931) деген атаулары да кездеседі.

Пайда болуы

Оның пайда болуы туралы үш түрлі теория жарық көрген:

1. Табиғи шығу тегі. Schőnviszky László-ның (1955) пікірінше, оның пайда болуы судың еріту және шаймалау жұмысына байланысты. Sas-kövi-barlang андезит туфындағы кальцит тамыры бойымен пайда болған. Бұл кальцит тамыры, айтпақшы, үңгірде бүгінде де кездеседі. Оның қалыңдығы 15–30 сантиметр. Ол мөлдір, кристалды. Үңгірді құрайтын андезит туфы андезит сынықтары мен ұсақ ақ амфибол инелерін қамтиды. Ішке қарай жағдай өзгереді. Саңылаудан 10 метр жерде, үстінде сарғыш-ақ әктас қабаты үңгір қабырғасын құрайды. Онда кішкентай кальцит ұялары мен өте кішкентай андезит қосындылары бар. Үңгірдің көп бөлігі майлы сезілетін, сұр түсті саз қабатында пайда болған. Бұл саз қатты үгітілген андезит туфы. Ол қышқыл сынауына жауап бермеді, оның құрамында әк жоқ, керісінше, аталған кристалды кальцит тамыры дәл осында кездеседі.

2. Жасанды шығу тегі. Vastagh Gábor мен Wein György пікірінше, ол жасанды, ал олар Schőnviszky-нің үңгір пайда болу теориясын қате деп есептейді. Дәл осыған байланысты оны үңгір деп те атауға болмас еді. Erdélyi István пікірінше де бұл жасанды кен штольнясы, дегенмен кіреберіс қасындағы жартас қабырғасы ойылмаған. Gönczöl Imre-нің пікірінше, штольняны туф өндіру үшін қазбаған, себебі ол жерде жартас қабырғасы еркін болған. Ықтимал, оның орнына үңгірде көрінетін кен тамырын қуалаған.

3. Табиғи шығу тегі, ол кейін жасанды түрде өзгертілген. Gallus Sándor пікірінше, үңгір андезит туфы мен лава қабаттарында судың ойып түсу әсерінен қалыптасқан. Бастапқыда жеткілікті тар болған үңгірді кейін салыстырмалы түрде оңай ойылатын туфта бір бөлікте кеңейтіп, оған қосымша жолдар бұрғылаған.

1952 жылға дейін

Sas-kő жартас қабырғасын 1871–1874 жылдары мұнда геологиялық зерттеулер жүргізген Koch Antal да білген. Оның пікірінше, бұл қабырға табиғи опырылу немесе ескі, тасталып кеткен тас карьері болуы мүмкін. Ол қуысты атамаған. Қуыс туралы алғашқы жазбаша дерек 1920 жылы шыққан, Barcza Imre мен Thirring Gusztáv жазған кітапта бар. Басылымда Saskövi атты жерде тасталып кеткен тас карьері бар екені, онда бұталар арасында ашылатын Saskövi barlang-тың кіреберісі табылатыны жарияланған. Бірнеше жолы бар үңгірдің соңында суйұтқыш воронкасы бар. 1921 жылы Budapesti Egyetemi Turista Egyesület қоғамының мүшелері Pilis өңіріндегі көптеген үңгірді картаға түсіре бастады, мысалы өздері құрастырған теодолит көмегімен Saskői barlang-тың жоспар картасын жасады. 1924 жылы жарық көрген «Budapest Duna-jobbparti környéke» атты басылымда 1920 жылғы кітаптың Saskövi barlang-ты сипаттайтын бөлігі қайталанған.