Şeyh Yusuf Türbesi

Шейх Юсиф кесенесі — Әзербайжанның Хачмаз ауданының Шыхлар ауылы аумағында орналасқан кесене.

Мәулана Шейх Юсифтің кесенесі екі бөлмелі. Кесенеде бірнеше қабір бар. Бір қабірдің бас тасында жазылған: «Бұл қабір Мәулана Шейх Юсифтің ұлы марқұм Мұхаммед Әлидікі. Сегіз жүз алтыншы жыл» (1403–1404 жыл). Белгілі бір уақыт Ибрахимхәлил және Умсаламед атты ерлі-зайыпты бұл кесенені қорғап сақтау үшін үлкен еңбек сіңірген. Сол себепті Ибрахимхәлилді 1937 жылы Сібірге жіберіп, мүлкін тәркілеген, бірақ одан тараған ұрпақтар ескерткішті қалпына келтіруді жалғастырған. Немересі Афлатун Мәммәдов халықтың көмегімен мұнда аман үй салдырған. Шейх Юсифтің немересі Тейюб Сейід Хажыбала оғлы 1986 жылы кесенені қалпына келтірген.

Әзербайжанда ең көп зиярат етілетін әулиелердің бірі — Шейх Юсиф әфенди.

Хашимилер әулетінен болған және тегі Хазрет Әли мен Хазрет Фатима арқылы пайғамбарымызға жалғасатын Шейх Юсифтің шежіресі бүгінде Хачмаз ауданының Сейідлер ауылындағы ұрпақтарының үйінде сақталуда. Толық аты Юсиф ибн Әли әл-Фазыл әл-Хусейни, лақап аты Әбул-Фуюзат, атағы Зияэддин.

Аббасгулу ага Бакыханов Мәулана Шейх Молла Юсиф туралы «Гулистани-Ирам» еңбегінде мынадай мәлімет береді:

«Оның ата-бабалары Губаның Мюскюр нахиясына Карабахтан келген. Шейх хазреттері хижри сегізінші ғасырдың ортасында дүниеге келген. Тариқат ғұрпын жетілдіргеннен кейін, Сейід Яхья Бакувиден (XIV–XV ғасырлар) уағыздау хирқасын алған және тариқат жолын қуушылардың алдына рухани нұр мен уағыз есіктерін ашқан. Шейхтің қабірі және олардың мекені болған ауыл Шыхлар деп аталған. Бакуда (Қолжазбалар қорында) сақталатын және оған тиесілі «Баянул-әсрар лит-талибин» және «Силсилетул-уюн» атты қолжазба еңбектерінде аты Юсиф әл-Ширвани әл-Мюскюри ретінде көрсетілген. Бір кіріспе мен 24 тараудан тұратын «Баянул-әсрар» кітабы заттың материалдық және рухани ерекшеліктеріне, тариқат иелері мен кедейлердің әдет-ғұрпы мен әдебіне қатысты кең тақырыптарды қысқаша түрде түсіндіреді.»

Хижри сегізінші ғасырдың соңында қайтыс болған.

Зерттеуші Мехмет Рыхтымның зерттеулеріне сәйкес, Шейх Юсифтің қайтыс болу тарихы 1485 милади жыл. Оның әкесі Ширванның қазыл-құзаты және дәуірінің беделді ғалымдарының бірі болған. Алғашқы білімін әкесінен алып, тоғыз жасында Құранды оқуды толық үйреніп бітірген; кәмелетке толғанда сабақ бере бастаған.

Кейіннен қажылыққа барып, Мысыр, Құддус, Искендерия, Бағдад және Дамаскіде болған; ондағы үлкен ғалымдардан сабақ алып, ғылыми білімін жетілдірген. Одан кейін Шамахыға келіп, ғылым оқыту ісімен айналысқан.

Сейід Яхья Бакувиден сабақ алуды Юсифке хазрет пайғамбарымыз түсінде кеңес берген. Юсиф әфенди дереу Бакуге келіп, Сейід Яхьяға жетіп, оған мүрит болды. Айта кетейік, сопылықта жоғары дәрежеге жету үшін мүрит міндетті түрде жылына бір рет халуатқа кіруі керек. Яғни, қырық күн қараңғы бөлмеде жалғыз қалып, тек су мен құрмамен қоректеніп, «Құран» оқиды. Осы уақыт ішінде мүрит тек дәретхана қажетін өтеу үшін бірнеше минутқа бөлмеден шығады және онда да ешкіммен сөйлеспейді. Шейхінің бұйрығымен Юсиф әфенди де халуатқа кіріп, қиын риязаттармен үлкен дәрежелерден өтіп, халифалық мәртебесіне жетті.

Сейід Яхья оны уағыздау үшін Шамахыға жіберді. Мұнда оның айналасына жүздеген мүрит жиналды.

Незминің жазуына сәйкес, Сейід Яхья Бакуви өлімінен бұрын халифалары мен мүриттерін жинап: «Менен кейін саджада (намаз кілемі) және Алланың аманаты Махдумдыкі» — деді (Бакуви еркелету мағынасында Юсифке «Махдум» лақабын берген),

бірақ Сейід Яхья дүниеден өткенде оның ортаншы ұлы Фатуллах әкесінің саджадасына отырды. Юсиф Махдум да оған жол беріп, мүриттерді тыныштандырды.

Кейінірек Шейх Юсиф Шамахыға келіп, мұнда уағыздау жүргізді. Біраз уақыттан кейін болса, Губаның Мюскюр нахиясында қызметін жалғастырды.

Оның қасиетті қабірі Хачмаздың Шыхлар ауылындағы күмбезде орналасқан. Сол күмбезде Шейхтің ұлы Мұхаммед Әминнің және басқа да шейхтердің қабірлері бар.

ӘҰҒА Археология институтының профессоры Мешадиханым Неметова Мұхаммед Әминнің қабірінің үстіндегі арабша жазуды былайша аударады:

«Бұл қабір Мәулана Шейх Юсифтің ұлы, марқұм Мұхаммед Әминдікі. Сегіз жүз алпысыншы жыл» (1455–1456 милади жылы).

М.Неметованың зерттеулерінен сонымен қатар белгілі болатыны, Шейх Юсифтің басқа да балалары мен немерелері де оның жолын жалғастырып, шейхтік атағын алған. Мұны күмбезден тыстағы қабірлердің үстіндегі жазулардың аудармасынан көруге болады:

«Ол мәңгі, ұлы. Бұл — Шейх Юсиф Мюскюридің баласы, марқұм, кешірілген Шейх Әшрефтікі».

«Бұл қабірдің иесі Шейх Әшрефтің ұлы, марқұм, күнәлары кешірілген Искендердікі. Алла оған рақым етсін».

«Бұл қабір Шейх Мәулана Юсифтің балаларынан Шейх Әшрефтің ұлы Шейх Тахирдікі. Алла оған рақым етсін. Сафар айы».

Шейх Юсиф әфендидің мәнді өмір жолы мен қызметі барлық дәуірлерде зерттеушілер үшін қызығушылық тудырған.