Sheihantaur complex

Шейх Ховенди ат-Тахур кешені (басқа атаулары: Шейхантауыр мавзолейі; өзбекше: Shayx Xovandi Tohur majmuasi) – Шейх Ховенди ат-Тахур (Шейхантауыр) мавзолейінің айналасында орналасқан сәулет кешені. Бұл Ташкент, Өзбекстанның ең маңызды сәулет ескерткіштерінің бірі. Ол Ташкент орталығында, Әлішер Науаи, Шейхантахур және Абдулла Қадири көшелерімен шектелген төртбұрышта орналасқан.

Шейх Ховенди ат-Тахурдың өмірбаяны

Шейх Ховенди ат-Тахур XIII ғасырда дүниеге келген. Ол Сәйид – Мұхаммедтің ұрпағы. Оның әкесі, Шейх Омар, екінші әділ халиф Омар ибн әл-Хаттабтың он жетінші ұрпағы болғандықтан, Шейх Омардың отбасындағы еркектер Қожа (өзбекше: xo'ja) деген құрметтік атауды алып жүрді. Шейх Омар бастаушы суфи, дервіш Хасан Булғариның шәкірті болды. Ол исламды тарату мақсатында Ташкентке келді. Жақында Шейх Омар Боғистон таулы ауылына көшіп, өмірінің қалған бөлігін сол жерде өткізді. Мұнда Шейх Ховенди ат-Тахур (Шейхантауыр) дүниеге келген. Жас Шейхантауыр Ясы қаласындағы дервіштер арасында бастау алған, сол кезде суфи Шейх және орденнің негізін қалаушы Қожа Ахмед Ясауи культасы кең таралған болатын. Ұзақ Мавераннаһр саяхаттарынан кейін Шейхантауыр Ташкентке оралды, онда ол халықтың жадысында «ақылдылардың ақылдысы» ретінде қалды. Шейх 1355 пен 1360 жылдар арасында қайтыс болды.

Шейхантауыр кешенінің шығу тарихы туралы аңыздар

Жазбаша дереккөздерге сәйкес, V–VIII ғасырларда Чач жергілікті халқы зороастризмді ұстанған. Шейхантауыр сәулет кешені орналасқан аумақта бірнеше хауза (су бассейні) болған, себебі су зороастризмде де құдайлық бейнелердің бірі болған. Сонымен қатар, жергілікті исламға дейінгі халық арасында ұзақ өмір сүретін ағаштарды ұстану культағы бар еді. Көрініп тұрғандай, саурлар аллеясы – культ ағаштарының аллеясы болған.

Аңыздарға сәйкес, Шейх ат-Тахур Түркістан қаласына сапар шегіп, Ахмед Ясауидің мистикалық философиясын, сабырлылық пен жұмсақтықты үйреніп, көптеген жылдар бойы саяхаттап, Ташкентке оралып, қасиетті бұлақтың қасында қоныстанды, ол туралы ежелгі заманда әдемі аңыз жазылған. Бұл аңызға сәйкес, осы бұлақтан «мәңгілік өмір» суы ағып, оның жағасында, ағаштардың көлеңкесінде, Александр Македонский (Искандер Двурогий, Искандер Зульқарнай) демалып тұрды. Аңызға сәйкес, исламға дейінгі кезеңде осы бұлақтың жанында Су мен Оттың құдайшыл ғибадатханасы болған. Мұнда Шейх ат-Тахур (Богустаннан Хавенди Тахур) өзіне жерлеуін қалдырды, ол 1355 жылы қайтыс болды. Ұзақ уақыт бойы, соның «Искандер саурлары» деп аталатын, мыңжылдық, жапырақсыз және қартайып, шамамен тасқа айналған ағаштар оның қабірінің жанында өсіп тұрды. Осы ағаштардың бірінің тұғыры бүгінгі күнге дейін Шейхантау мұрасында, оның қабірінің қасында орналасқан мавзолейдің ішінде сақталған.

Кешен аумағындағы сәулет ескерткіштері мен құрылыстардың құрылу хронологиясы

Тимурид әулетінің билігі кезінде бірінші салынған мавзолей Богустаннан Шейх Хавенди ат-Тахурдың (Шейхантау) 1355 жылы қайтыс болған мавзолейі болды.

XV ғасырдың соңында чилляхона, Қалдырғаш-би мұрасы және Моғолстанның Юнус Хан мұрасы салынды.

1892 жылы жоғарыдағы фотода көрсетілген Чорқоқ және Ишан Кули-дад медресесі салынды.

1908-1910 жылдары Наманғанның Хожимат-Ишаны Аурат мешіті мен минаресін тұрғызды.

1913 жылы Юнус Хан мавзолейінің жанында минарет тұрғызылды.

Сонымен қатар, Күктеллік-ата мавзолейі мен Каба мавзолейі де болды. Сондай-ақ бірнеше көршілес кадірханалар: кешенге кіреберісіндегі Занджирлік мешіті, және Юнус Ханның мавзолейінің жағында Гариб және Саид Азымбай мешіттері.

1932 жылы 1754 жылы салынған Хатун мешіті «ескі қала»дан кешенге көшірілді. 80‑шы жылдары тағы бір мешіт «ескі қала»дан кешен аумағына көшірілді. Қазіргі уақытта ол ішіPartial түрде Ислам университетіне арналған.

Шейхантау қазынасының кіреберісінде Лянгар деген hauz (су қоймасы) болды.

Кешен аумағында бірнеше чорқоқтар болды — біреуі XV ғасырдағы Кучкар-ата мавзолейінің жанында, біреуі қазынаның ішінде және 1892 жылы кешенге кіреберісінде салынған. Кучкар-ата мавзолейінің чорқоқынан Шейхантау мавзолейіне дейінгі жол — гишт юл, негізгі жер деңгейінің төменінде орналасқан, оның бойында ежелгі саур (түй тұқымының саира ағашы) аллеясы болды. 1980‑шы жылдары ол Навои көшесінен Юнус Хан мавзолейіне дейін созылған гүл бақшасы болды.

Шейхантау кешенінің аумағында бірнеше 500 жылдық чинар ағаштары өсіп тұрды. Кучкар-ата мавзолейінде ешкі мүйіздерімен жабылған карагач ағашы болды.

XX ғасырдың басына дейін Шейхантау кешенінің аумағында кадірханалар, ошхона (асхана), шайхана (шайханалар), нан мен тәттілер сататын дүкендер, сондай-ақ мейрамдарда көріністерге арналған киіз үйлер болды.

1924 жылдан бастап қазына жабылды және кешен аумағындағы барлық ғимараттардың көбісі жойылды.

1947 жылы 1892 жылғы чортақ ыдыратып тасталды, 1964 жылы Ишанқұл-дақт медресесінің қалдықтары, совет кезеңінде кино студиясы болған, ыдыратып тасталды. 1967 жылы кітапхана ретінде қызмет еткен Хатун мешіті ыдытырылды.

Шейхантауырдың мавзолейі 1910–1920 жылдары Шейх Хожимат-Ишанның қаржыландыруымен жөнделді: купол жөнделіп темірмен жабылды.

Совет кезеңінде Қалдырғаш-бидің мавзолейі естелік зауыттың аумағында орналасқан еді. Мавзолейдің куполдары 1970‑жылдары сәулетші В. М. Филимоновтың жобасы бойынша қалпына келтірілді.