Shusha Cave camp

Шуша үңгір лагері — Шушадағы тарихи ескерткіштер арасында өзіне лайықты орын алған Тас дәуіріне тиесілі Шуша үңгірі қалаға жақын жерде, I Зарыслы (Тасалты) өзенінің өзенінде теңіз деңгейінен 1400 метр биіктікте орналасқан. Тас дәуірінде өмір сүрген адамдардың мекені. Шуша қаласынан оңтүстікте, Тасалты өзенінің сол жағалауында орналасқан. 1971 жылғы шілде айында М. М. Хусейновтың жетекшілігімен Мил-Қарабах археологиялық экспедициясы Қарабұстың таулы аймақтарында палеолит лагерьлерін ашу мақсатында зерттеу жұмыстары жүргізген.

Бұл үңгірдің ұзындығы 120 метр, ені 20 метрге дейін. Шуша үңгірінің ауызында орта ғасырларға тиесілі тасдан жасалған қалың қақпалар, қамал қабырғаларының қалдықтары бар. Археологиялық қазбалар кезінде мұндағы Палеолитке тиесілі екі дана қалың қапшық, Мезолитке тиесілі микролит пышақтар және т.б. табылған. Ондағы аралас топырақтан миллиден бұрынғы V–IV мыңжылдықтарға тиесілі Энолит қыш ыдыс үлгілері, Темір және Темір дәуірлеріне және орта ғасырларға тиесілі тас өнімдерінің қирандылары табылған.

Археологиялық қазбалар

Жүргізілген археологиялық зерттеу жұмыстары кезінде Тас дәуіріне тиесілі Шуша үңгір лагері тіркелген. Шуша үңгір лагерінде жүргізілген зерттеу қазу жұмыстары кезінде Палеолит дәуіріне тиесілі 4 дана тас өнімдері табылған. Археологиялық қазбалар кезінде мұндағы Палеолитке тиесілі екі дана қалың қапшық, Мезолитке тиесілі микролит пышақтар және т.б. анықталған. Ондағы аралас топырақтан миллиден бұрынғы V–IV мыңжылдықтарға тиесілі Энолит қыш ыдыс үлгілері, Темір және Темір дәуірлеріне және орта ғасырларға тиесілі тас өнімдерінің қирандылары табылған.

Шuşа үңгірінде біздің дәуірімізге дейін III–II мыңжылдықтарға тиесілі заттар табылған, бұл заттар мыс, күміс, арсен қосу арқылы жасалған. Ежелгі және Орта темір дәуіріне тиесілі еңбек құралдары, қару-жарақ және әшекей заттары дәл I Күлтепеде, Бабадервіште табылған заттарға ұқсас еді. Шuşа үңгіріндегі заттарда әдемі қолөнер жұмыстары бар еді, сол суреттерді "қадамдайтын мөрлер" немесе "құйылған құлып орындары" деп атаған. Бұлар ескі Шuşа тұрғындарының сананың дамуын, өнердің және мәдениеттің өркендеуін көрсететін факторлар еді. Ағдамның Үзәрлік тауы деп аталатын аумағындағы заттардағы суреттермен Шuşа үңгіріндегі заттар арасында толық сәйкестік бар. Сонымен қатар Шuşа үңгіріндегі заттар Құручай және Көнделенчай арасындағы барлық аумақтарда да кездескен. Аумақта біздің дәуірімізге дейінгі заттар табылған, бұл заттар темір дәуіріне тиесілі еді. Осылайша, жүргізілген зерттеулер нәтижесінде белгілі болды, әдемі Қарабахымыздың жұмақ жайлауы, Оғуз-Түрік жеріміздің бай, мың бір нәметті Шуша әлемдегі алғашқы адамдардың тұратын аумақтарының бірі болған.

Ғылыми-зерттеу жұмыстары

Әзірбайжан Республикасы Ұлттық Ғылымдар Академиясының қызметкерлері М. М. Хусейновтың жетекшілігімен 1971 жылдан бастап Шуша аумағындағы үңгірлерде ғылыми зерттеу жұмыстарын бастаған. Үңгірлерде жұмыс істеу бір жағынан қиын, бір жағынан қауіпті болды. Себебі біздің ата-бабаларымыздың тұратын орны болған үңгірлер жүз жылдар бойы адам аяғы тиімеген тас-шынықты шөлге айналған. Ұзақ уақыт Шуша үңгірінің құпиясы адамдардан жасырын қалған. Кейбіреулері үңгірдің шексіз екенін, басқалары болса бұл жердің қасиетті орын екенін айтқан. Мил-Қарабах экспедициясы 1971 жылдың шілдесінде Цидар төбесіндегі Зарышлы (Дашалты) өзенінің түбінен жұмысқа кіріскен. Сол үңгір "Шуша үңгірі" теңіз деңгейінен 1400 метр биіктікте орналасқан. "Шуша үңгірі"нің кірісінде көп мөлшерде тас жиналған. Бұл ескі адамдар көрші тайпалардың шабуылдарынан қорғану үшін үңгірге кіріп, сол тастармен өздерін қорғаған дегенді білдіреді. Қызық тұстарының бірі – үңгірдің қасында ішуге арналған су да болған. Шуша үңгірінің ұзындығы 120 метр, ені 20 метр болған. Үңгірдің басында ескі және орта ғасырларға тиесілі қалың тас құрылымдар, қамал және ғимарат қабырғаларының қалдықтары бар еді.

Шuşада жүргізілген археологиялық қазу зерттеу жұмыстары нәтижесінде үңгірдің ішінде 2 метр тереңдіктен палеолит (құмарт тас) дәуіріне тиесілі 2 дана қалың басып шығаратын құрал табылған. Сол құралдардың бірі Шuşа мұражайына берілген, екіншісі болса Әзірбайжан Ұлттық Ғылым Академиясының «Тас дәуірі» бөлімінде сақталады. Сонымен қатар, Шuşа үңгіріндегі қазу жұмыстары нәтижесінде біздің дәуірімізге дейін V–IV мыңжылдықтарға тиесілі топырақ пен саз қоспасынан жасалған құмыра бұйымдары, энеолит, қола және темір дәуірлеріне тиесілі тас бұйымдарының қирандылары, мезолитке тиесілі микролит пышақтар анықталған. Үңгірде табылған еңбек құралдарының бай тарихқа ие екендігі дәлелденген. Шuşа үңгірінде табылған материалдық мәдениет қалдықтары Азық үңгірінің және Құручай өзенінде пайда болған ескі мәдениеттің жалғасы болды. Мұнда табылған құралдармен Азық үңгіріндегі қалың тас құралдары арасында сәйкестік, ұқсастық бар. 240 шаршы метрлік Шuşа үңгірінде қазіргі адамдардың ата-бабалары ұзақ жылдар бойы өмір сүрген. Палеолиттің ерте және орта кезеңдерінде Әзірбайжан аумағында адамдар ұжымдық еңбектен негізделген және шағын топтар түрінде өмір сүрген. Олардың негізгі істері жинақтау және аңшылық болған. Шuşа үңгірінде жоғары палеолитке тиесілі шапқан тасынан пышақ тәрізді тақтайшалар және сондай-ақ кескіштер табылған. Таулы Қарабах аумағында мыс кендері болғандықтан, ата-бабаларымыз жасаған құралдардың көпшілігі мысдан болған. Мұнда металл бұйымдар — пышақтар, қылыштар, ине, жебе ұштары табылған. Бұл құралдар соққы әдісімен жасалған. Шuşа үңгірінде аздап жылтыратылған, өрнектермен безендірілген қалың және тас құмыраларға да кездесті. Құмыралардың түсті бояулармен өрнектелуі Әзірбайжанда энеолит дәуірінің басталғанын дәлелдеді. Сонымен қатар, құмыраларға өрнек салу Әзірбайжаның Жақын Шығыс елдерімен экономикалық-мәдени байланыстарының бар екенін де көрсетті. Шuşада табылған микролит құралдардан пышақтарға, қылыштарға Қобустанда да кездесу мүмкін болды. Сол құралдар тас дәуірінің фираз кезеңіне тиесілі.