Solymár Cave

Solymári-ördöglyuk — Венгрияның қатаң қорғалатын үңгірлерінің бірі. Ол Дунай-Ипой ұлттық паркіндегі Буда тауларында, Solymár елді мекенінде орналасқан. Оның бір бөлігі туристік мақсатта жабдықталған. Одан палеонтологиялық және археологиялық олжалар табылды. Оның жолдарында жарқанаттар да кездеседі.

Сипаттамасы

Оның негізгі кіреберісі Буда тауларының солтүстік бөлігінде, Zsíros-hegy тау тобының солтүстік-шығыс беткейінде, теңіз деңгейінен 348 метр биіктікте орналасқан. XX ғасырдың басында тасталған алып тас карьерін алыстан да көруге болады, оның жоғарғы жиегінен небәрі бірнеше метр жерде осы кіреберіс ашылады. Негізгі кіреберіс биіктігі 1,5 метрден асатын, шығысқа қараған және дерлік дөңгелек саңылау. Оның басқа, кішірек әрі күмбезді кіреберісі — Pipa, ол негізгі кіреберістен солтүстік-батысқа қарай 70 метр жерде орналасқан. Оның үшінші, ең жоғарғы кіреберісі — Rókalyuk, ол негізгі кіреберістен 90 метр батысырак және 20 метр биіктеу жерде ашылған, 1950-жылдары кеңейтілген, бірақ опырылу қаупіне байланысты 1970-жылдары бетонмен бітелген. Үңгірдің өтуге болатын екі кіреберісі де жабылған.

Үңгір Zsíros-hegy тауын құрайтын триас дәуіріндегі дахштейн әктасында пайда болған. Бұрын оны су жұтқыш үңгір деп есептеген, бірақ 1950-жылдардағы зерттеулер оның ыстық сулы шығу тегін дәлелдеді. Кейбіреулердің пікірінше, қуыстың түзілуі плиоценде, басқаларының пікірінше плейстоценде, шамамен жарты-бір миллион жыл бұрын басталған. Жоғары қарай ағатын жылы су мен сіңіп кіретін салқын судың араласуы нәтижесінде қайтадан еруге қабілетті болған су жарықшалар мен жарылымдарды күрделі жоспарлы, кеңістіктегі лабиринт желісіне дейін кеңейтті. Бұл үңгірдің қазіргі бейнесіне де өз ізін қалдырады: тар, биік дәліздер, оларды байланыстыратын тар жолдар, жарылымдардың қиылысында пайда болған залдар, тік учаскелер алмасып отырады. Үңгірдің биігірек бөліктеріне сфералық қазандар мен сфералық қуыстар тән.

Кейінірек құрғап қалған үңгірді жоғарыдан сіңіп кіретін сулар одан әрі қалыптастырды, ішінара бастапқы ыстық сулы пішіндерді өзгертті. Суық судың әрекетінің ең айқын іздері — сталактит түзілімдері, олар үңгірдің кейбір бөліктерінде бірнеше шаршы метр беттерді де қаптап тұрады, өкінішке қарай қазір олар қатты бүлінген. Дәліздердің қабырға беттерінде, тау жынысы жиектерінде бұршақтас та жиі шөгеді, өлшемі бірнеше миллиметрден бір сантиметрге дейін. Үңгірдің кейбір бөліктерінде гипс кристалл топтарын да көруге болады.

Кіреберістен Pihenő (Демалыс орны) залына дейін ешбір қиындықсыз, тек жарық қажет. Кіреберістің бірнеше баспалдағымен Előcsarnok (Алдыңғы бөлме) залына түсуге болады. Сол жақта Pince (Жертөле) залының тереңдігі қараяды. Бірнеше метрден кейін Sikló, немесе басқаша Nagy-Kürtő деп аталатын бетон баспалдақтары төмен қарай басталады. Бірнеше бұрылыстан кейін 15 метр тереңірек орналасқан Kupola-terem (Күмбез залы) залына жетуге болады, онда бірнеше сталактит түзілімі де көрінеді. Осы жерден тік темір баспалдақ әрі қарай апарады, содан кейін өткір бұрылыстан кейін тағы бетон баспалдақтар «Pihenő» деп аталатын жерге апарады. Жеңіл серуен осы жерде аяқталады. Бұл серуеннің ұзақтығы шамамен 20 минут.

Pipa (Мүштік) залына дейінгі жабдықталған бөлікте негізгі үңгіршілік жабдық қажет. Pihenő залының оңтүстік соңындағы саңылау Cirkusz (Цирк) залына апарады, оның сол жақ жиегінде сым-арқанның көмегімен екінші жаққа өтуге болады, содан кейін ирелеңдеген, тар жол дәл сондай үлкен Labirintus (Лабиринт) залына апарады. Бірнеше метрден кейін екі баспалдақ, содан кейін сым-арқанның көмегімен Szemüreg (Көз қуысы) залына өрмелеп шығуға болады, содан кейін тағы екі баспалдақпен Guanó-terem (Гуано залы) залына түсуге болады. Осы жерден басталатын тар Cseppkő-folyosó (Сталактит дәлізі), содан кейін оны ілестіретін өте тар Szuszogó (Тыныс алу) серуеннің ең ыңғайсыз бөлігі, одан өткеннен кейін баспалдақпен биік Kulissza-folyosó (Кулиса дәлізі) дәлізіне түсу керек. Оның соңында сәл қиынырак шамамен 2 метр өрмелеп шығуға болады, содан кейін жеткен ирелеңдеген дәліздің соңында баспалдақ шығу алдындағы көлденең бөлікке апарады. Мұнда жол пішініне сай Pipa (Мүштік) деп аталатын шығуға аяқпен алға қарай сырғанап шығу керек. Бұл серуеннің ұзақтығы шамамен 1 сағат.

Ifjúsági Barlangtúra és Barlangi Sportterápia қоғамы үңгірге арнайы киіммен спорттық серуендер мен балалар серуенін ұйымдастырады. Үңгірдің қалған бөліктеріне үңгіршілік тәжірибесіз немесе жетекшісіз бару ұсынылмайды. Осы бөліктерді қарау үшін үңгірдің кілтін және баруға рұқсатты Дунай-Ипой ұлттық парк дирекциясы береді.

Әдебиетте үңгір сондай-ак Devil's Hole of Solymár (Kordos 1977), Ördöglyuk (Bekey 1913), Ördög-lyuka (Koch 1871), Ördöglyuka (Koch 1871), Ördöglyuk-barlang (Dudich 1925), Solymári-barlang (Kadić 1929), Solymári barlang (Tasnádi 1926–1927), Solymári Ördögluk-barlang (Barcza, Thirring 1920), Solymári Ördöglukbarlang (Barcza, Thirring 1920), Solymári Ördög-lyuk (Kordos 1978), Solymári Ördöglyuk (Dudich 1932), solymári Ördög-lyuk (Kordos 1984), Solymári Ördöglyuk-barlang (Szegő 1948), Solymári-ördöglyuk Cave (Takácsné, Eszterhás, Juhász, Kraus 1989), Solymári-zsomboly (Kordos 1984), Teufels-Höhle (Arányi 1881), Teufels-Loch (Koch 1871) және Vörösvári-barlang (Kordos 1984) деген атаулармен де кездеседі.

Жануарлар мен өсімдіктер дүниесі

Үңгірде тұратын жарқанаттардың көп саны ертеректе-ак назар аудартты. Ғасырлар тоғысында бір шетелдік кәсіпорын оны жалға алып, алып машиналармен топырақты жақсарту үшін мұнан гуаноны тонналап өндірген, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін де болжамдар бойынша жолдарда шамамен 75 м³ өндіруге тұрарлық мөлшер қалған. Cirkusz залының ойысын гуано дерлік толтырып тұрғаны, ал одан қазір ізі де жоқ екені бұған жақсы мысал бола алады. Оның мөлшері бірнеше вагон болған. Бұрын лабиринтте де метрлік қалыңдықтағы гуано қабатымен жүруге болған.

Гуанодан басқа, бүгінге дейін табылатын жарқанат сүйектері үңгірде негізінен дөңгелек ердік тағанды тұмсықты жарқанаттар, ұзын қанатты жарқанаттар, өткір тұмсықты және кәдімгі жарқанаттар үлкен санда өмір сүргенін дәлелдейді (алғашқы екеуі қазір жоқ). Қазір негізінен кәдімгі жарқанат, кіші тағанды тұмсықты жарқанат пен үлкен тағанды тұмсықты жарқанат, сондай-ак өткір тұмсықты жарқанат, үлкен құлақты жарқанат, қысқа құлақты жарқанат және су жарқанаты кездеседі. Гуано өндірілгеннен бері және онжылдықтар бойы жалғасқан жүйелі серуендердің әсерінен қазір жарқанаттарды тек өте аз санда ғана көруге болады.