Sós-hegyi Niche

Sós-hegyi-kőfülke — доломитте немесе үгітілген, әктасты құмтаста пайда болған үңгір. Ол Дунай-Ипой ұлттық паркінде орналасқан. Ол туристік нұсқаулықтарда да кездеседі.

Сипаттамасы

Nagy-Szénás тау тобына жататын Nádor-hegy тауының оңтүстік беткейінде, Piliscsaba елді мекенінің шетінде, Piliscsaba тұрғылықты аумағынан оңтүстікке қарай, Nagykovácsi тұрғылықты аумағынан солтүстік-батысқа қарай, қатаң қорғалатын аумақта, орманда орналасқан кіші жартас қабырғасының түбінде үңгірдің ені 3 м, биіктігі 1,3 м, көлденең осьті және оңтүстік-батысқа қараған кіреберісі орналасқан. Ол тікелей, теңіз деңгейінен шамамен 400 м биіктіктегі тік құмтас баспалдағының шығыс бөлігінде орналасқан, тасталған кіші тас карьерінің үстінде ашылады.

Sós-hegyi-kőfülke доломитте немесе үгітілген, әктасты құмтаста қалыптасқан. Ол ықтимал үсу-еру нәтижесінде пайда болған, немесе жасанды түрде жасалған болуы мүмкін, бірақ үңгір қабырғасында құрал іздері енді көрінбейді, себебі кейінірек үгітілген беттер басым бола бастаған. Бір ғана қуыстан тұратын үңгірдің биіктігі ішкерілей біртіндеп азаяды, ал ені онша өзгермейді. Үңгірдің табаны дерлік көлденең, бірнеше құмтас бөлшегі бар борпылдақ құм толтырмасынан тұрады, ол қалың болып көрінеді. Қуысты рұқсатсыз және негізгі үңгіршілік жабдықсыз да өтуге болады.

Үңгір ғылыми әдебиетте алғаш рет 1984 жылы Sós-hegyi-kőfülke деп аталды. Әдебиетте үңгір сондай-ақ Nádor-hegyi-barlang (Kraus 2005), Nádor-üreg (Eszterhás 2007), Nagyszénási kőfülke (Bertalan 1976), Sóshegyi kőfülke (Thuróczy 1964), Sós-hegyi kőfülke (Pápa 1966) және Sós-Hegyi-kőfülke (Pápa, Dénes 1982) деген атаулармен де кездеседі. Nagyszénási kőfülke атауы адастырады, себебі Nagyszénási-sziklaüreg үңгірінің де осыған ұқсас атау нұсқасы бар.

Зерттеу тарихы

1964 жылы жарияланған «Az országos kék-túra útvonala mentén» атты кітапта осы қуыс аталып өтеді. 1966 жылы жарық көрген «Budai-hegység útikalauz» атты кітапқа сәйкес, биіктігі 445 м Sós-hegy тауының беткейімен жүріп, 9 минуттан кейін жолдың үстінде, оң жақта әдемі жартастарды кездестіруге болады. Жолдан бір минут ішінде жартастар арасында ашылатын кіші Sós-hegyi kőfülke үңгіріне жетуге болады.

1976 жылы аяқталған «Magyarország barlangleltára» атты қолжазбада Sóshegyi kőfülke деп аталатын үңгір туралы, оның басқа атауы Nagyszénási kőfülke екені және ол Piliscsaba елді мекеніндегі Sós-hegy тауында орналасқаны жазылған. Sós-hegy тауының 445,1 биіктік белгісінен оңтүстік-шығысқа қарай 100 м жерде, piliscsabai алқаптың тас карьерінің үстінде, туристік жолдың үстінде, туристік жолдан 12,6 м биіктеу жерде үңгірдің кіреберісі орналасқан. Ұзындығы 5 м, тереңдігі шамамен 3 м, үгітілген қуыс. Қолжазбаның үңгірге қатысты бөлігі екі әдеби еңбек негізінде жазылған.

1982 жылы жарияланған «Budai-hegység útikalauz» атты басылымда Sós-hegy тауының беткейімен жүріп, он минуттан кейін жолдың үстінде, оң жақта әдемі жартастарды кездестіруге болатыны айтылады. Жолдан бір минут ішінде жартастар арасында ашылатын кіші Sós-Hegyi-kőfülke үңгіріне жетуге болады. 1984 жылы жарияланған «Magyarország barlangjai» атты кітаптың жалпыұлттық үңгірлер тізімінде Буда тауларындағы бұл үңгір Sós-hegyi-kőfülke деген атпен, Nagyszénási kőfülke атау нұсқасымен көрсетілген. Тізімге қатысты, Dunazug-hegység тауларының үңгірлерінің географиялық орналасуын көрсететін 1:500 000 масштабтағы картада үңгірдің географиялық орналасуы көрінеді.

Takácsné Bolner Katalin 1991 жылғы 23 мамырда Sós-hegyi-kőfülke үңгірінің жоспарлық картасын, бойлық қима картасын және көлденең қима картасын салды. Kraus Sándor 2004 жылғы мамырда өзі Nádor-hegyi-barlang деп атаған үңгірді тапты. Көк жолақ пен көк крест белгілерінің қиылысуынан Piliscsaba бағытына қарай, солтүстік-батысқа қарай шамамен 1,5 шақырым жерде сол жақтан кіші бүйір алқап түседі. Жолдың оң жағында биіктігі шамамен 8 м жартас блогы бар. Жартастың шығыс жағымен жоғары қарай жүргенде жартас опырылмасы кездеседі, оның түбінде үңгір кіреберісі бар.

Kraus Sándor үңгір кіреберісінің фотосуретін, сондай-ақ үңгірдің жоспарлық картасының сызбасы мен бойлық қима картасының сызбасын жасады. Ол оның орнын картада белгіледі. Доломитте пайда болған, ыңғайлы бивак орны мөлшеріндегі, ұзындығы шамамен 3 м, ені шамамен 3 м үңгір, ықтимал, үсу-еру нәтижесінде пайда болған, себебі елеулі тектоникалық сызық көрінбейді. Үңгірдің дөңгелек пішіндерін ауа-райы қалыптастырған болуы мүмкін.

Mocsári Attila 2007 жылдың көктемінде, өзінің пікірінше бұрын аталмаған қуысты тапты. Оның пікірінше, Nádor-üreg ықтимал жасанды шығу тегіне ие, оны ескі тас карьерінің жұмысшылары жасаған, бірақ қуыс толығымен үңгірге ұқсас. Ол төрт-бес адамға жарайтын уақытша бивак орны. Mocsári Attila 2007 жылы үңгірдің географиялық орналасуы көрсетілген жоспар-схема жасады. Сол кезде ол үңгір мен оның қоршаған ортасын көрсететін фотосуреттер де түсірді. Үңгірді Mocsári Attila 2007 жылғы 9 мамырда өлшеп, содан кейін осы өлшеу деректерін пайдаланып үңгірдің жоспарлық картасы мен бойлық қима картасын жасады. Өлшеу деректеріне сәйкес, үңгірдің ұзындығы 4,2 м, ені 3,2 м және ортасында биіктігі 0,8 м.