Szeleta Pothole

Szeleta-zsomboly Венгрияның аса қорғалатын үңгірлерінің бірі. Ол Bükki ұлттық паркіндегі Bükk аймағының аумағында орналасқан. Ол Венгрияда тереңдігі бойынша сегізінші орындағы үңгір болған.

Сипаттамасы

Kis-fennsík үстіртінде, Szeleta-barlang үңгірінің жанында, Szeleta-barlang-тан солтүстікке қарай, Szeleta-tető жерінде, қызыл шаршы белгісі бар турист жолының жанында Szeleta-zsomboly үңгірінің кіреберісі орналасқан. Үңгірдің кіреберісі мезгіл-мезгіл жұмыс істейтін су жұтқыш ойпаттың түбінде орналасқан. Дамып келе жатқан, салыстырмалы түрде жас, уақытша белсенді су жұтқыш үңгір триас әктасында пайда болған. Үңгірдің кіреберіс оқпан қатары жауын-шашынды кезде, ал көлденең бөлігі мезгіл-мезгіл су өткізеді. Tavas-terem (Көл залы) залында тұрақты сулы бұлақ бастау алады. Оның тар жолдарында төрт сифон бар. Үңгірдің көлденең созылымы 125 м.

Су тасқыны қаупі өте жоғары үңгірді аралау қиын. Ол үлкен тағанмұрын жарқанаттың сүйікті қыстау орны. Жабық қуыс жүйесін Bükki ұлттық парк дирекциясының рұқсатымен, арқан техникасы құралдарын қолданып және электрлі жарықтандыру құралын пайдаланып аралауға болады. Күніне бір топ қарай алады, ол ең көбі 8 адамнан тұра алады. Оқыс оқиға болған жағдайда үңгірден құтқару мүмкін емес.

Ғылыми әдебиетте үңгір Szeletai aknabarlang (Kordos 1984), Szeletai akna-barlang (Bertalan 1976), Szeletai-zsomboly (Balázs 1960), Szeletai zsomboly (Kadić 1938), Szeleta Shaft (Kordos 1977), Szeleta-tetői viznyelőbarlang (Bertalan 1976), Szeleta-tetői-víznyelőbarlang (Kordos 1984) және Szeleta zsomboly (Schőnviszky 1937) деген атаулармен де кездеседі. Szeleta-zsomboly атауы алғаш рет Kerekes József жазған, 1938 жылы жарияланған мақалада жарияланды.

Зерттеу тарихы

Sebős Károly 1931 жылы үңгірді зерттеді. Barlangvilág журналының 1932 жылғы санында Kadić Ottokár үңгірді атап өтті, бұл терең оқпанның алғашқы жарияланған аталуы болды. Kerekes József 1937 жылы, қар еруі кезінде су жұтқыштың жұмыс істеп жатқанын бақылады. Kadić Ottokár жазған, 1952 жылы аяқталған қолжазбада үңгірдің кіші өлшемді кіреберісі 43 м тереңдіктегі, өте тар жарыққа апаратыны, оның түбі кіші залмен аяқталатыны оқылады.

Borbély Sándor жазған, 1955 жылғы Hidrológiai Közlöny журналында жарияланған мақалада, Magyar Hidrológiai Társaság (Венгрия гидрология қоғамы) Терең оқпан зерттеу жұмыс комиссиясының Bükk тауында жүргізген үңгір зерттеулері кезінде Szeleta zsomboly-дан басқа белсенді су жолы табылмағаны айтылады. Szeleta-zsomboly-да да тек өздерінің астында су бар екенін көрген, бірақ суға дейін түсе алмаған. Үңгірдің кіреберісі Hámor шіркеуінен солтүстік-солтүстікшығысқа қарай 550 м жерде, Szeleta-tető жерінде, теңіз деңгейінен 380 м биіктікте орналасқан. Екі қабатты үңгір осы уақытқа дейін 14 м тереңдікке дейін белгілі болды. 1952 жылы Szeleta zsomboly-дың екінші деңгейінде орналасқан, үйіндімен бітелген, ұзындығы 4 м, өте тік құлайтын тар дәлізді қазуды бастады. Ол ені орташа 40–50 см, ұзындығы 8,7 м, сатылап құлайтын жарықша дәлізіне барып тірелді. Жарықша дәлізінің түбінде 3-нөмірлі оқпан басталады. Оқпан 8,4 м тереңдікте, оның жанында соған ұқсас тағы бір оқпан созылады.

Жұмыс комиссиясы 1952 жылы терең оқпанды 30 м-ге дейін ашты. 1952 жылы жаңбырлы ауа-райы одан әрі зерттеулерге кедергі жасады. Жұмыс комиссиясының мүшелері 1953 жылдың 8 наурызында 3-нөмірлі оқпанның жалғасын қайта табуға тырысты. Оқпанның түбінде тар дәлізді ашты, онда — жартас перденің бір бөлігін кесіп алғаннан кейін — 8 м оқпанның үстіне өтуге қол жеткізді. Оқпаннан түсіп, сәл әрідегі жерден 6 м тереңдіктегі оқпанды, кейін 12 м оқпанды, соңында 4 м оқпанды тапты. Бұдан әрі олар сол кезде жылжи алмады. Кейінірек, 12 м оқпаннан, кеңірек жарық арқылы 92 м тереңдікке түсті. Осы жерден орташа ені 10–15 см болатын жарық төмен қарай кетеді. Онымен тереңірек түсу мүмкін емес. Терең оқпан қатты коррозияланған, оның бірнеше нүктесінде өте әдемі сталактит түзілімдері мен сталактит қабыршақтары көрінеді. Ол сәл дымқыл, ең құрғақ уақытта да әлсіз су қозғалысы байқалады. VIII-оқпаннан ашылатын жарыққа тасталған тас суға сылдыр етіп түседі. Мақалада Bükk тауының картасы-сызбасы бар (1-сурет), ол Szeleta-zsomboly-дың географиялық орналасуын көрсетеді. Басылымға үңгірдің ұзын қима картасы (3-сурет) енгізілген.

Balázs Zoltán 1960 жылы Magyar Hidrológiai Társaság-тың Терең оқпан зерттеу жұмыс комиссиясының мүшелерінің сол уақытқа дейін 14 м деп белгілі болған терең оқпанды 92 м тереңдікке дейін ашқанын хабарлады. Kordos László 1984 жылы бұл ақпаратты ашуды 1952 жылы басталғанын, ал 1955 жылы Láner Olivér тобының 92 м тереңдікке жеткенін қосымша хабарлады. Karszt- és Barlangkutató журналының 1961 жылғы санында жарияланған, Buczkó Emmi құрастырған кестеге сәйкес, Szeleta-zsomboly Венгрияда тереңдігі бойынша 8-орындағы үңгір. Тереңдігі 90 м болатын үңгір Felsőhámor-да орналасқан. Үңгірді Miskolci Zsombolykutató Csoport (Miskolc терең оқпан зерттеу тобы) өлшеді, ол ортаңғы триас дәуіріндегі анизус әктасында қалыптасқан.

1970 жылдың соңында тереңдігі 90 м болатын үңгір Венгрияда тереңдігі бойынша 12-орындағы үңгір болды. Herman Ottó Karszt- és Barlangkutató Csoport-ының үңгір зерттеушілері 1975 жылы онда үш рет болып, үңгірмен танысу мен зерттеу мүмкіндіктерін бағалады. Топ мүшелері 1976 жылы үңгірдің сол кезге дейін белгісіз болған, 50 м бөлігін ашты. Терең оқпанның тереңдігі осы кезде 110 м-ге дейін өсті. 1976 жылы аяқталған «Magyarország barlangleltára» («Венгрия үңгірлерінің тізбесі») қолжазбасында Bükk тауындағы, Miskolc-тың Hámor жерінде орналасқан Szeleta-zsomboly-дың басқа атаулары Szeletai akna-barlang және Szeleta-tetői viznyelőbarlang екені оқылады. Ол Szeleta-gerinc жотасының ойпаттар қатарының ең шығыс ойпатында, теңіз деңгейінен 380 м биіктікте ашылады. Сегіз деңгейден тұратын тар оқпан үңгірі 92 м тереңдікте. Қолжазбаның үңгірге қатысты бөлігі 1 ғылыми еңбек негізінде жазылған.