Tomb of Shaykh Haydar

Шейх Хайдардың қабірі — Хызы ауданының Тихлы ауылы аумағында Сефевид тарихатының жетекшілерінің бірі Шейх Хайдардың жерленген қабірі.

Туралы

Ширваншах Феррух Ясарла соғысында жеңілген Шейх Хайдар өліп жатқан жерде де жерленген. Екі әскер арасында соғыс Рузбихан Фезлулланың жазғанына сәйкес Эльбрус (Қавказ) тауларының етегінде болған. В. Ф. Минорскиге сәйкес Эльбрус Шахдағ болып табылады. Шейх Хайдар 9 шілде 1488 жылы болған шайқаста жеңіліп, соғыс алаңында батырлықпен қаза тауып, қажыларымен сол жерде де жерленген. Оның қабірі Хызы ауданының Тихлы ауылынан 3–4 км солтүстік-шығыста, Бешбармақ тауының артында орналасқан. Қабірдің үстінде анықталған тас тақтайдағы үшжолдық парсыша кітапе (1,21x0,67м) сүлс элементті нәсх сызығымен қырқылған. Кітапенің бірінші жолы үлкен, айқын нәсх сызығымен, екінші, үшінші жолдағы сөздер 5–6 қатарда, жоғары көтеріліп, үстіне үстіне сүлс элементті ұсақ нәсх сызығымен жазылған. Мәтіннің аудармасы былай:

1 "Үлкен қабір — Алла жолымен жүргеннің қасиетті шәкіртханасы, шындық жолының жолаушысының қабірі, даналық Құран дінінің шындық іздеген шейхі, Шейх Сұлтан Жүнейдтің ұлы Шейх Сұлтан Хайдар."

2. Ширван, Рұман, Иран (Аққойынлы мемлекеті меңзеледі — Мешедиханым Немат) соғысында өлтірілген. (Қабір) сол жылдан мың отыз бірінші жылға дейін қираған (жағдайда болды). Сенімді имам Әмір әл-мүминнің Әли ибн Әбу Талиб (а) Шейх Жүнейдтің ұлы Шейх Хайдарға болған оқиғаның дұрыстығын (білетін) қабірдің жарқырауын және нығайтуын үшін шындық нөкері Шах Исмаилдың жағына барып, ұзақ уақыт бойы бұл берекелі, үлкен қабір Ширван тауларында бір тау ортасында жасырын қалғанын айтты.

3. Фәрман (берді ки) оны бұл қасірет толы құйудан және төмендік зұлымдықтан құтқарып, ашқарып, қазба үстіне ғимарат тұрғызсындар. Мәрхеметпен ол жоғары және биік жас жігіттің жерленген таудың етегін 50 зер (1 зер 107 см-ге тең- М. Н.) еніне қаптап, тереңдікке барды. Ескі қазбаның орнын ашып, оған құрмет көрсетті. Шах Сәфи Бахадур хан әл-Хусейннің билігі кезінде бұл қазба үстіндегі ғимарат қайта жөнделіп, қалпына келтірілді. Ұзақ уақыт бойы мәліке астанасы болған бұл дәріханада көпшілігі шипа тапты. Рәжеп айы мың қырық тоғызыншы жыл тарихында.

Кітаптың мәтінінде белгілі болады ки, Сефеви шәкірттерінен Шах Исмаил Хетайнаның әкесі болған Шейх Хайдар "Шырван тауларынан бірінде жасырын түрде жерленген және оның қабірі ұзақ уақыт жасырын қалған". Кейін Қызылбасшылардың Шырван жеріне жорықтары кезінде Шах Исмаил Сефеви әкесі Шейх Хайдардың қабірін іздеп тауып, үстіне түрбе ғимараты тұрғызды, онда мүредерлері Текелі және Шықар ауылдарын шабуылдап, қабірді қасиетті зират ретінде жариялады. Қазір ауылдардың қиратулары қалған. Кейін ауыл тұрғындары оны тастап, өнеркәсіп орталықтарына көшкен.

Шейх Хайдардың қабірі үстінде пісірілген кірпіштен жасалған мәжбара ғимараты екі бөлмеден тұрады, үсті ұшқан. Күнбағыстың тұрып тұрған тағ отыратын орындары және күнбағыс дөңгелегінің қалдықтары көрініп тұр. Нахчыван-Мараға сәулет мектебіне тән стильде тұрғызылған ғимараттың безендірулерінде жасыл, қара, қоңыр, ақшыл түсті қышты кірпіштер қолданылған.