Ughan Cave

Уған үңгірі — Әзірбайжан Республикасының Огуз ауданы аумағындағы үңгір.

Баш Дашағыл ауылының кіреберісінде, Улучайдың батыс жағында, алып жартастардың астында пайда болған табиғи үңгір. Ежелгі түріктерде қасиетті, ұлы саналған тау-жартас тотемге табыну болған. Уған үңгірі алғашқы адамдардың ең алғашқы паналаған орындарының бірі болып саналады. Оған байланысты аңыздар көп.

Этимологиясы

Топонимді екі түрлі түсіндіреді. Уғ немесе ағ — күннің негізгі түсі. Күнді бейнелейді. Биіктікті білдіреді. Басқа болжам бойынша, угулту (гуіл) — құлаққа келетін үздіксіз дыбыс, ан — көптік жалғау. Уған биік, қасиетті орын, үңгір мағынасын береді. Баш Дашағыл ауылының аумағында орналасқан және ежелгі түрік әлеміне енетін Уған үңгірінің атауы да ғылыми қызығушылық тудыратын топонимдердің бірі. Әзірбайжанның көрнекті тілші ғалымы Мирәли Сейидов «Әзірбайжанның мифтік ойлау қайнарлары» еңбегінде бірқатар дереккөздерге сүйеніп, «уған» сөзінің мағынасын анықтауға тырысқан. Автор танымал сөздікші Тали Иманидің «Бәдай әл-лұғат» еңбегіндегі «уған» сөзінің түсіндірілуіне қатысты аудармаға ерекше көңіл бөледі: «Уған» «у» деп оқылады. Бұл дұғаларда жалбарына оқылатын бөлім. Лутфидің диуанында наттағы және «Әл алланә адәмәл әсма» аятының тәпсіріне қатысты айтылғанда жол көрсетуші (Алланың) мәртебелінің ұлы есіміне «Уған» делінген. XV ғасырда өмір сүрген Тали Иманидің түсіндіруінен көрінгендей, дұғаның жалбарына оқылатын бөлігіне де, әулиелерге де (жол көрсетушіге, Аллаға) «уған» делінген. Мирәли Сейидовтың пікірінше, «уған» белгілі бір тотемнің, Тәңірдің құрметіне айтылатын әнге, дұғаға, рәсім кезінде айтылатын сөздерге айтылған. Кейбір түркітілді халықтарда «уған/оған» — бейбітшілік құдайының аты.

Орыс зерттеушісі А.К. Боровков Тали Иманидің еңбегіндегі «уған» сөзін «тәңір» деп аударған. Зерттеуші Пава де Куртейль 1870 жылы Парижде басылған еңбегінде, Фатали шах Қажар «Китаби-лұғати-әтракия» еңбегінде «уған» сөзін «тәңір» деп мағыналандырған. Ежелгі түркітілді ескерткіштердің көрнекті зерттеушісі Радлов «уған» сөзінің ұйғыр және шағатай тегінен шығатынын және «тәңір» мағынасында қолданылғанын атап өткен. Мирәли Сейидов XI ғасырда өмір сүрген Жүсіп Баласағұнидің «Құтадғу біліг» еңбегінде, XIII-XIV ғасырларда өмір сүрген Хорезмидің «Мұхаббатнама» еңбегінде, Құтбидің «Хосров пен Ширин» еңбегінде «уған» сөзінің «тәңір» мағынасында қолданылғанын хабарлайды. Түрколог А. Зайончковский де Құтбидің жоғарыда аталған еңбегіндегі сөздердің сөздігін дайындау кезінде «уған» сөзін «тәңір» деп аударған. П.М. Мелиоранский 1900 жылы Петербургте шығарған «Арабский филолог о турецком языке» еңбегінде XIV ғасыр авторы ибн Мұһаннаның еңбектерінде кездесетін «уған» сөзінің де «тәңір» мағынасында қолданылғанын көрсеткен. Алайда кейін түркі тілдерінде «уған» сөзі бұрынғы мағынасын жоғалтып, біртіндеп тәңірдің сипаттарының, қасиеттерінің біріне айналған. Мысалы, Махмұд Қашқаридте «уған» сөзі «күшті», «құдіретті», «қадір» мағынасында.

Хорезмидің «Мұхаббатнама» еңбегін баспаға дайындаған Ә.Н. Нәжіб «уған» сөзін «қадір Алла ретінде» деп аударған. Тағы бір зерттеуші — Сүлеймен Әпенді Бұхари де «уған» сөзін «ие, түсіруші, тәңір, құдайшыл, раб» мағынасында түсіндірген. Мирәли Сейидов «уған» сөзі «у» + «қан» құрамдас бөліктерінен тұратынын көрсетіп, «у» ежелгі түркі тілдерінде «қабілетті, қадір» мағынасындағы етістік түбірі екенін айтады. «Қан» болса «хан» сөзінің көне формасы. «У» + «қан» — «қабілетті, қадір хан» дегенді білдіреді. Бұрынғы адам күшті, қуатты ханды бәріне қадір деп білгендіктен, кейін бұл сөз тайпа, ру басшыларын құдайландырумен байланысты тәңір мағынасына ие болған. Мирәли Сейидов және бірқатар басқа зерттеушілер «уған» және «уғур» сөздерінің фонетикалық және мағыналық жақындығын көрсетумен қатар, ежелгі түрік халықтарында бұл сөздердің жол тәңірінің аты екенін, ежелгі түріктер жолға шығарда осы тәңірді көмекке шақырғанын көрсетеді. Баш Дашағыл ауылының маңындағы Уған үңгірінің ежелгі дәуірлерден түрік әлемінің іргесіне қарай ең қауіпті солтүстік шекараларынан басталатын жолдардың бірінің жиегінде орналасқанын ескерсек, жоғарыда айтылған пікірлерде ойландыратын тұстардың көбірек екенін көреміз.

Бірқатар зерттеушілер түркітілді тайпаларда қолданылатын «онғон» сөзін «уғанмен» (Алламен) байланыстырады. Мирәли Сейидов, И.Н. Березин, Д.К. Зеленин, И. Әбдіқадыр онғон мен «уған» сөздерінің бір тектен екенін атап өтіп, ежелгі заманда Огуз тайпалары белгілі бір нақты немесе аңызға айналған жануарларға, құстарға табынғанын хабарлайды. В.В. Бартольд бойынша, тайпа мүшелері қасиетті деп санаған бұл тіршілік иелеріне тиіспеген, олардың етін жемеген. Мұндай тотемдерді онғон немесе уғун (уған) деп атаған. 1990 жылы Мәскеуде басылған «Мифологический словарь» атты еңбекте айтылғандай, ежелгі түсінік бойынша онғондар қалың, тығыз ормандарда, үңгірлерде және таулада тұрған. Оған кез келген адам және әсіресе әйелдер жіберілмеген. Баш Дашағыл ауылының маңындағы Уған үңгірінің тығыз ормандармен қоршалған таудағы жартас астында орналасуы оның осы жерлердің ежелгі тұрғындары тарапынан онғон мекені ретінде қабылданғаны туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді.