Yumruktepe

Юмруктепе (Yumruktepe, Юмрутепе — Yumrutepe деп те аталады) — түріктің Бейкөй (Beyköy) елді мекеніне жақын төбе. Онда хетт жартас рельефінің фрагменті мен рим және фригия дәуіріне жататын бірқатар қабірлер орналасқан.

Орналасқан жері

Юмруктепе — Орталық Түркияның Афьонқарахисар провинциясының Ихсание ауданындағы Бейкөй елді мекенінің оңтүстік-шығысындағы жартасты жота. Шамамен сопақ пішінді, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай созылған төбенің орташа диаметрі шамамен 100 метр, айналасынан шамамен он метр биік. Рельеф шың үстіртінің оңтүстік-шығыс шетінде орналасқан.

Зерттелу тарихы

1884 жылы шотланд археологы Уильям Митчелл Рамсей (William Mitchell Ramsay) «Бей Кейден шамамен бір ағылшын милі оңтүстікте» орналасқан төбеден лувий иероглифтерімен жазылған жазуы бар стеланың фрагментін тапты, оны кейін Эмилия Массон (Émilia Masson) ұлы патшалық дәуіріне жатқызды. Стела бүгінде жоғалған. 1965 жылы неміс тіл маманы Франц Штайнхерр (Franz Steinherr) Леопольд Мессершмидтке (Leopold Messerschmidt) сүйене отырып, Юмруктепеде қанатты күн дискісі мен жазу туралы алғаш рет хабарлады. Жазу бүгінде танылмайды. Нидерланд археологы Эмили Хаспелс (Emilie Haspels) 1971 жылы Бейкөй төңірегіндегі және әсіресе Юмруктепедегі фригия және рим қабірлерін сипаттады. Оларды 1979 жылдан 1982 жылға дейін хеттолог Хатидже Гоннет (Hatice Gonnet) басқарған француз экспедициясы жан-жақты зерттеп, сипаттады. 1985 жылы Эберхард Росснер (Eberhard Rossner) Түркиядағы хетт жартас рельефтері жөніндегі нұсқаулығына арналған жұмыстар кезінде бұл жерге барып, қанатты күнді анықтады, бірақ жазуды таба алмады. Хорст Эрингхаус (Horst Ehringhaus) 20 ғасырдың соңында Юмруктепеде болды, онда жазудың қалдығы болуы мүмкін бірнеше таңбаны көрді.

Қанатты күн

Төбе бетінің оңтүстік-шығыс шетінде шығыс-оңтүстік-шығысқа бағытталған екі жартас ойығы бар, олардың әрқайсысының артқы қабырғасында рельеф қалдықтары бар. Сол жақ ойықта қатты мүжілген қанатты күн кездеседі, оның сол қанатының бір бөлігі жоқ. Оның жоғарғы жиегі ойық түбінен 64 сантиметр биікте, биіктігі 13 сантиметр. Оң қанаты 40 сантиметр, сол қанаты 30 сантиметрден кейін сынған. Оң жақ ойықта екі геометриялық форма — шамамен дөңгелек пен тіктөртбұрыш — 30–40 сантиметр биіктікте байқалады, оң жағында одан да нашар сақталған, түсіндіруге келмейтін таңбалар бар. Олар иероглифтік мәтіннің басы болуы мүмкін. Қанатты күн мотиві хетт ұлы патшалық дәуірінен де, кеш хетт мемлекеттерінен де белгілі, сондықтан ол жалғыз өзі мерзімдеуге негіз бола алмайды. Жақын маңнан табылған, Рамсей сипаттаған, қалған таңбалар арқылы ұлы патшалық дәуіріне жатқызылған стела арқылы қанатты күннің де сол уақытта жасалғанын болжауға болады.

Қабірлер

Төбенің басында, шығыс беткейінде және етегінде рим немесе фригия шығу тегінің көптеген қабірлері бар, олар негізінен жартасқа тікбұрышты етіп ойылған, тереңдігі екі метрге дейінгі қарапайым ойыстар. Гоннет қабір орындарының жалпы санын 48 деп көрсетеді. Тауының оңтүстік-батыс етегіндегі екі камералы қабір де айта кетуге тұрарлық. Оң жақтағы, сәл үлкенірегі — «Арыстан қабір» деп аталатыны. Кіреберістің фронтонында бір-біріне қарама-қарсы тұрған екі арыстан рельефі көрінеді. Гоннет оны фригия дәуіріне жатқызып, рим дәуірінде кеңейтілген деп есептейді. Хаспелс арыстандардың қабір әшекейі ретінде жақын орналасқан Асланташ ескерткішінен шабыттанғанын болжайды. Батысқа қарай орналасқан екінші қабірде тереңдігі 3,5 метр қабір камерасы бар. Қасбетінде үш жеті тармақты шам (менора) ойылған, олар бастапқы фригия қабірін еврейлер қайта пайдаланғанын дәлелдейді. Ойып салынған крест кейінірек христиандардың жалғастырғанын көрсетеді. Төбенің етегінде сондай-ақ жер бетінде бірнеше қуыс бар, оларды Гоннет цистерна деп түсіндіреді.