Zəviyyə məscidi

Завийе мешіті — Нахчыван қаласында Гейдар Алиев даңғылы мен Тебриз көшесінің қиылысында, Завийе махалласындағы тарихи-сәулет ескерткіші.

Тарихы

Арабша бұрыш, кіші бұрыш мағынасын беретін завийе сопылық тариқаттарға тиесілі мекендердің аттарының бірі болып табылады. Ханакалар сияқты завийелерде де әр түрлі тариқаттарға тиесілі дәруіштер тұрған және айналасына мүриттер жинап, өз идеяларын таратқан. Ислам дінінің пайда болған алғашқы ғасырларында христиан монахтарының хужраларын, кіші мұсылман мешіттерін немесе ғибадатханаларын да завийе деп атаған. Мағриб елдерінде завийе мешіттен, мектептен, әулие мазарынан, қонақ үйден тұратын діни ғимараттар кешені ретінде қызмет еткен. Кейіннен Солтүстік Африка әулиелері өз шәкірттері мен ізбасарларымен бірге тұратын ғимараттарды да завийе немесе рибат деп атай бастаған. Жалпы алғанда, орта ғасырларда завийе сопылық бауырластықтар ізбасарларының мекендерінің аттарының бірі болған. Олар сонымен қатар ғұрып пен мәдени-ағарту орталықтары саналған. Орта ғасырларда Нахчыванда болған кейбір тариқат жақтастары мешіттерге бармай, өздеріне бөлек текие, завийе салып, онда тұрып, зікірмен айналысқан. Хуруфи тариқатшылары мұндай зікір орындарын ханака, бекташилер мен нақшбандилер болса завийе деп атаған.

Құрылымы

Нахчыван сәулет мектебіне жатқызылатын мешіттің сыртқы сәулеттік бейнесі, жоспарлық құрылымы және өзіндік композициясы оның 17-18 ғасырлардың бай құрылыс дәстүрлерінің өнімі екенін көрсетеді. 17-18 ғасырларда Әзербайжан сәулетінде бұрынғы дәуірдің дәстүрлерімен қатар жаңа құрылыс үрдістері де көрінді. Құрылыс түрлеріндегі бұл өзгеріс негізінен діни қажеттіліктің кеңірек өтелуімен байланысты еді. Завийе мешітінің ғимараты алғашқы қарағанда тіктөртбұрышты пішінде көрінгенімен, күрделі сәулет құрылымына ие. Ғимарат жерден 1 м биіктіктегі күрсілік үстіне орналастырылған. Жалпы ауд. 212 м², қабырғалардың қалыңдығы 0,9–1,5 м аралығында өзгереді. Негізгі қалыңдық 90 см. Күйдірілген кірпіш пен әк ерітіндісімен салынған. Кірпіштер екі өлшемде. 20 x 20 x 5 см болатын сары түсті кірпіштер ғимараттың негізгі құрылысында пайдаланылған. 19 ғасырдың 2-ші жартысында мешіттің күрделі жөндеуі кезінде 26 x 13 x 5 см-лік қызыл түсті кірпіштер көбірек пайдаланылған. Бұл кірпіштерге кейіннен салынған шығыс және солтүстік қабырғаларда, бөлмелердің қалқаларында, мұнара мен ғимараттың басына қосылған антаблементте, парапетте, сондай-ақ ғимараттың фасадында да кең орын берілген. Завийе мешіті жоспарлық құрылымы жағынан да, жеке бөліктерінің пішіні жағынан да Нахчывандағы басқа діни ғимараттардан мүлдем ерекшеленеді. Ең ықтимал, 19 ғасырдың соңында жүргізілген жөндеу жұмыстары кезінде жаңа құрылыстар мен пішіндер қосылғандықтан, ғимараттың сәулет құрылымы едәуір өзгертілген, бұрынғы уақыттардың құрылысында пайдаланылған шатыр тәрізді доғалар мен сфералық күмбездердің орнына 19 ғасырдың күрделі сызықты доғалары мен түзу шатыр жабыны қойылған. Сол себепті ғимараттың салыну тарихын нақтылау қиын. Ғимараттың қазіргі интерьер құрылымы үлкен ғибадат залынан, оған жалғасқан вестибюльден, екі қабатты үш көмекші бөлмеден және айналмалы баспалдақтары бар мұнарадан тұрады. Залдың және басқа құрылыстардың сфералық күмбездері қирағандықтан, 19 ғасырдың соңында түзу сызықты жабынмен ауыстырылған. Ғимаратқа үш жақтан: батыстан және солтүстіктен бір-бірден, шығыс жақтағы аулыдан болса үш кіреберіс есігі бар. Негізгі кіреберіс батыстан. Батыс жақтағы түзу сызықты портал айуан түрінде салынған. Айуанға мәрмәр баспалдақтармен көтеріледі. Кіреберіс порталдағы есіктен бір жағы үшбұрышты пішінді вестибюльге кіріледі. Вестибюльдің ауданы 19,8 м². Вестибюльден оң жақта биік. 5,5 м, ауд. 88 м² болатын хужра типті ғибадат залы орналасқан. Залға шығыс жақтан да кіреберіс бар. Залдың шығыс және батыс қабырғаларының әрқайсысында 0,9 x 3,2 м өлшемде үш дана торлы терезе қойылған. Ғибадат залының мехрабы 1,7 x 5,15 x 5,5 м өлшемде оңтүстік қабырғада бөлек бөлім түрінде орналастырылған. Мехрабтың шатыр доғалы шыныаяғы және басқа әшекейлері көптеген жөндеу нәтижесінде сылақпен толтырылып, тегіс бетке айналған. Вестибюльден сол жақта екі есік бар. Есіктердің бірі мұнараның айналмалы баспалдақтарына, екіншісі болса көмекші бөлмелерге ашылады. Әйелдерге арналған екінші қабаттағы бөлмелерге ағаш баспалдақтармен көтеріледі. Мұндағы ғибадат бөлмесі мен негізгі зал арасында терезе бар. Ғимараттың негізгі фасады ортасында орналастырылған айуанды порталдан, үш дана ұзынша торлы терезеден және аса биік емес мұнарадан тұрады. Негізгі фасадпен үйлеспейтін антаблемент және құрылыстың басын айналдырған шатыр доғалы мотивті парапет ғимаратқа кейіннен қосылған. Антаблементтегі төрт тіктөртбұрышты баған шығыңқылары және ортасында орналастырылған дөңгелек қуыстар ғимараттың фасадында мүлдем бөгде элемент ретінде көрінеді.

XX ғасырда ғимарат клуб, пионерлер үйі, діни басқарма және т.б. мақсаттар үшін пайдаланылған. 2007 жылға дейін Нахчыван МР Әйелдер мәжілісі мұнда орналасқан болатын. 2008 жылы күрделі жөнделіп, қалпына келтірілген.