Zincirli Höyük

Zincirli Höyük – қазіргі Түркияның Газиантеп провинциясындағы Анти-Тавр тауында орналасқан археологиялық орын. Нео-ассир империясының (б.з.д. 700 ж.) бақылауында болған кезде оны Самъал деп атаған. Ол ерте мыс дәуірінен бастап, б.з.д. 3000–2000 жылдары гүлденген, ал жоғарғы шұңқырдың ең биік бөлігінде орташа мыс дәуірінің (шамамен б.з.д. 2000–1600) қорғанды цитаделі табылған.

Орналасуы

Zinjirli Höyük – Қара Су өзенінің аңғарындағы солтүстік соңында орналасқан. Бұл орын аңғардың батыс жағында, Аманус тауларының негізінде орналасқан және шамамен 40 гектар ауданды құрайды. Оның орналасуы Кархемиштен жемісті Киликия жазықтарына, одан әрі батысқа Анатолияға қосылған құрлық жолында болған.

Қала екі қабатты, шамамен шеңберлік, диаметрі 720–800 метр болатын қабырғамен қорғалған. Әрбір екі қабырға ауада кептірілген саз кірпіштен жасалған, үш метрден астам қалыңдыққа ие, олардың арасындағы қашықтық жеті метр. Қабырғаларда шамамен 100 күзет мұнарасы және үш кіреберіс бар. Тұрғын аймақ қала қабырғаларының ішінде орналасқан.

Самъал цитаделінде бірнеше Bit-hilani типті сарайлар болған, яғни ағаш бағандармен безендірілген кіреберісі және көлденең негізгі бөлмесі бар. Цитадельде сондай-ақ ассир кезеңінің сарайлары және қоймалары да бар.

Ерте мыс дәуірі

Самъал орны ерте мыс дәуірі III/IV (шамамен б.з.д. 2700–2100) кезеңінде мекендеген.

Орынның Анатолия сауда желісіндегі сауда орталығы болуы, металлдарды Анатолиядан Жақын Шығысқа әкелуі мүмкін деген болжам жасалуы мүмкін.

Орташа мыс II

Кем дегенде б.з.д. 1700–1650 жылдары Zincirli Höyük сауда орталығы болған, шарап өндірісі арнайы түрдегі құмыра – глобулярлы фляжкада тасымалданған, бұл сауда жақын орналасқан ежелгі Сирияның Мамма аймағында орталықталған. Zincirli Tilmen Höyük-тан тек 9 км солтүстікке орналасқан, мүмкін Zalpa/Zalwar патшалығының астанасы, кейін Аламподағы Ямхад патшалығының жиырма васал кіші мемлекетінің біріне айналған.

Жаңа қазбалар Орта қола дәуірі II (шамамен 1800–1700 б.з.д.) кезеңіндегі монументалды кешенді және 17‑шы ғасырдың ортасынан кешіне дейін (мүмкін Хитттік патша Хаттусили I) жойылған тағы бір құрылымды (Complex DD) ашты. Бұл оқиға жақында радиоуглеродтық даталаумен 1632–1610 б.з.д. аралығында, Орта қола дәуірі II (шамамен 1700–1600 б.з.д.) соңында болған деп анықталды.

Чикаго‑Тубинген экспедициясының қазбалары Зинчирлидегі Хилани I‑нің бит‑хилани сарайы (алғашқы неміс қазушылардың темір дәуірі Самъал кезеңіне жатқаны туралы пікіріне қарамастан) шын мәнінде Орта қола дәуірі II‑ден (шамамен 1800–1650 б.з.д.) басталған кең бөлмелі үлкен ғибадатхана екенін көрсетті, ол 17‑шы ғасырдың ортасынан кешіне дейін (10 радиоуглеродтық даталарға негізделген) жойылған. Қосымша үлгілер жойылу үшін шамамен 1632–1610 б.з.д. радиоуглеродтық датасын берді. Зинчирли археологиялық орны Хаттусили I‑нің 1632–1610 б.з.д. шамасында жасаған шабуынан кейін тасталмаған, себебі Қиын Қола дәуірінде хетттік тұрғындықтың соңғы дәлелі бар.

2020 жылы, жақын орналасқан Тилмен Хөйүк ескірген 'Залпа' деп аталатын ежелгі қала ретінде Хаттушили I-нің жылнамаларында "сенімді түрде анықталды". Солтүстік жағында Қара теңізге жақын Хаттуша маңындағы Залпууа орналасқан тағы бір ежелгі Залпа қаласы бар. Солтүстік Залпа хетттік "Канеш патшайымы" мифінде аталған. Ғалымдар бұрын Хаттусили I жойған 'Залпа' орналасқан жері туралы белгісіз болып, оны солтүстікте деп ойлаған.

Кеші қола

Бұл орын хетттік және Митанни кезеңдерінде тасталған деп есептелген, бірақ 2021 жылғы маусымдағы қазбалар Хетттік кезеңдегі (шамамен 1600–1180 б.з.д.) Кеші қола дәуірінде тұрғындықтың дәлелдерін көрсетті.

Темір дәуір

Темір дәуірі II‑нің Зинчирли қаласы шамамен 900 б.з.д. Киламууа жазбасына сәйкес негізделген. Габбардың аты оның негізінен Лувиялық аймақта билік жүргізіп жатқан Арамей тайпа басшысы екенін көрсетеді.

Бұл аймақ Темір дәуірінде (Темір IIA кезеңі) гүлденді, бастапқыда Лювиан тілінде сөйлейтін Нео-Хиттиттер билігінде болды, және қала тезірек патшалыққа айналды. Б.з.д. IX‑VIII ғасырларда Нео-ассириялық империяның бақылауына өтті және б.з.д. VII ғасырда тікелей басқарылатын ассириялық провинцияға айналды.

Арамей патшалығы

Арамей патшалығы мұнда б.з.д. IX ғасырдың басынан 713 жылға дейін гүлденді, оның астанасы Зинжирли болды. Оның жергілікті Самалиялық тіліндегі атауы Ядія немесе Я'дия болды. Ассириялықтар оны Самал ретінде біледі, ал арамей тілінде Я'уди немесе Яуди деп аталды. Бұл б.з.д. бірінші мыңжылдықтың басында Таяу Шығыстағы орташа күш болды.

Он бір арәмей патшадан тұратын әулет бұл бұрынғы Лювиан қала‑мемлекетін басқарды. Оның орналасқан жері Нур тауларының маңында болды. Әулеттің бесінші патшасы Киламуаның монументалды жазбасы тарихи ақпарат беретін ең ескі жазба болып табылады. Одан кейін тағы төрт патша да жазбалар қалдырды. Бұл жазбалар осы кезеңге қатысты тарихи деректердің негізгі көзі болып табылады.

Арамей әулетінің негізін қалаған патша Габбар, б.з.д. шамамен 900 жылға жатады. Панамуа II дәуіріне тиесілі корольдік стелалар мен тас тақталар да маңызды.

1943 жылы мұнда Киламуаның скипетрі табылған. Бұл кішкентай алтын зат, финикиялық ескі әліпбидің ұқсас түрінде жазылған.

Патшалық б.з.д. X ғасырдың соңында орташа күшке айналды. Ол қала‑мемлекеттен кеңейіп, Кархемиштен, Адана маңындағы Куэден жерлерді иемденіп, тәуелсіздігін сақтады. Ол Киликияның бөлігі болмады.