Aghdam Mosque

Агдам мечити (азербайжанча: Ağdam məscidi) же Жума мечити (азербайжанча: Cümə məscidi) — Азербайжандын Агдам деген элсиз калган шаарында жайгашкан шиит мечити. 1870-жылдары курулуп бүткөн мечит Биринчи Нагорно-Карабах согушу учурунда булгаланган жана Экинчи Нагорно-Карабах согушунан кийин калыбына келтирилген.

Курулушу

Мечитти архитектор Кербелаи Сафыхан Карабахи 1868–1870-жылдары Карабах аймагындагы мечиттер үчүн мүнөздүү стилде курган, бул стилге эки кабаттуу галереяда таш мамыларды бөлүштүрүү жана күмбөздүү шыптарды колдонуу кирет. Ушул эле стилдеги башка мечиттерге Барда мечити, Шушадагы Юхары Говхар Ага мечити, Физули шаарындагы жана Хорадиз кыштагындагы мечиттер кирет.

Армяндардын басып алуусу

Биринчи Нагорно-Карабах согушу учурунда, Азербайжан күчтөрү Степанакертти курчоо учурунда Агдамды армян калкына BM-21 «Град» алыскы аракеттеги ракеталарын аткылоо үчүн колдонушкан. Кийинчерээк Агдам армян күчтөрүнүн көзөмөлүнө өткөн. Кулатылгандан кийин, көзү менен көргөндөрдүн айтымында, шаар тоноп-талоонго учураган, кыйратылган жана өрттөлгөн. Агдамда бүтүн калган жалгыз имарат болгон Агдам мечити графити менен булгаланган жана мал менен чочко үчүн короо катары колдонулган. «Мечиттерди чочко короосуна айландырган каардуу армяндар» деген баян 2020-жылкы Нагорно-Карабах согушунун алдында Азербайжанда мобилизациянын маанилүү бөлүгүнө айланган.

2009-жылы Арцах Республикасы ислам эстеликтерин сактоо чараларын каржылай баштаган. Арцах кызматкерлеринин айтымында, 2010-жылы Агдам мечитинин тегереги урандылардан тазаланып, тосмо менен курчалган. 2011-жылы Агдамга барган RFE/RL журналисти Степан Лор мечиттин чатырсыз сүрөттөрүн жана өзү «Агдамдын бир кездеги атактуу мечитинин караусуз калган жана зыянга учураган ички бөлүгү» деп сүрөттөгөн көрүнүштөрдү жарыялаган. Корнелл университетинин Кавказ Мурас Байкоо тобу жүргүзгөн спутниктик изилдөө 1977-жылдан 2019-жылга чейин мечиттин түзүлүшү менен формасы өзгөрбөй калганын аныктаган. 1992-жылдан бери мечит армяндардын көзөмөлүндө кичине зыянга учураган, ал жерден советтик мезгилде орнотулган заманбап чатыр гана алынып салынган.

Экинчи Нагорно-Карабах согушунан кийин

Азербайжан Экинчи Нагорно-Карабах согушунда жеңишке жеткенден кийин, 2020-жылдын 20-ноябрындагы Нагорно-Карабах боюнча от чыгарбоо тууралуу макулдашуу аркылуу Агдам районун кайра өз кароосуна алган. Үч күндөн кийин, президент Илхам Алиев жана биринчи айым Мехрибан Алиева шаардын урандыларына жана Агдам мечитине барышкан. Алиев мечитке Мекеден алынган Куран белек кылган. 2020-жылы Агдам Азербайжанга кайра берилгенден кийин, мечитте 28 жылдан бери биринчи жума намазы мечиттин акыркы имамы жана Азербайжан аскерлери тарабынан окулган. Мечиттин реставрациясы 2022-жылы Гейдар Алиев фондунун колдоосу менен башталган.