Alacahöyük

Алажахёюк же Алажа Хёюк (кээде Алажахуюк, Эуйук же Эвук деп да жазылат) — неолит жана хетт мезгилиндеги конуштун жайы жана маанилүү археологиялык объект. Ал Түркиянын Чорум облусундагы Алажа районундагы Алажахуюк айылынын жанында, хетт империясынын байыркы борбору Хаттуса жайгашкан Богазкале (мурда жана дагы деле кеңири белгилүү аталышы Богазкёй) шаарынан түндүк-чыгышта жайгашкан. Анын хетт аты белгисиз: Аринна, Тавинья жана Зиппаланда менен байланыштар сунушталган.

Тарых

Дөбө (түркчө: höyük) 310 метрге 275 метр өлчөмүндө, бийиктиги болжол менен 14 метр. Дөбөнүн түштүк жана түндүк-чыгыш учтарында конус сымал көтөрүлүштөр бар. Анда 14 конуштук катмар бар, 9–14-катмарлар халколит доорго, 5–8-катмарлар эрте коло доорго (падышалык мүрзөлөр), ал эми 2–4-катмарлар хетт доорго таандык. Эң жогорку катмар фригия, рим жана осмон мезгилдеринин элементтерин көрсөтөт.

Халколит

14–9-катмарлар: Алажахёюк, таш куралдары менен катар эң алгачкы жез куралдары пайда болгон халколит доорунан баштап, өнүгүүнүн үзгүлтүксүз ырааттуулугундагы отурукташуунун сахнасы болгон.

Эрте Коло доору

8–5-катмарлар: Эрте Коло доорунда, дөбө Анадолу Соода Тармагы менен байланышкан гүлдөп жаткан маданияттын борбору болгон. Ошондон бери ал бүгүнкү заманбап кичи айыл түрүндөгү конушка чейин үзгүлтүксүз отурукташтырылып келген.

Он төрт кудук-мүрзө «Падышалык Мүрзөлөр» (б.з.ч. 2850–2450-жж.) Ур Падышалык Мүрзөлөрү жана Троя казуу деңгээли II менен бир эле мезгилге таандык. Тереңдиги болжол менен 1,5 метр болгон типтүү кудук дизайнындагы бул мүрзөлөр жыгач түркалар менен мөөрлөнгөн, ичинде батышты карай кыналган буту менен жаткан өлүктөр болгон. Бугулардын баш жана буттары платформаларга коюлуп, өлүктөр алтын фибулалар, диадемалар, курдун тогологолору жана репуссе алтын жалбырак фигуралары менен бай кооздолгон. Мүрзөлөрдө жети металл фигурка табылган, алардын төртөө колодон, үчөө күмүштөн жасалган.

H мүрзө — (8 метрге 3,4 метр), аял. Мазмуну «алтын диадема, эки жез гүрзе башы, коло күн стандарты, жаныбар статуэткасы, алтын жана күмүштөн жасалган кичи кооздоолор, алтын жана чопо идиштер, металл буюмдар, эки балта, беш жуп алтындан жасалган эгиз идолдор жана үч аял фигуркасы» болгон.

A мүрзөлөр — (5 метрге 2,3 метр), чоң курактагы аял. Алтын диадемадан тышкары, мазмуну «төрт күн стандарты, жаныбар статуэткасы, бир нече металл кооздоо, темир буюмдун бөлүктөрү жана эки металл антропоморфтук фигурка» болгон.

Алажахёюктен табылган көптөгөн буюмдар, ал ичинде Падышалык Мүрзөлөрдөн табылган ажайыптуу алтын жана коло объектилер, бүгүнкү күндө Анкарадагы Анадолу Цивилизациялары Музейинде сакталат. Бул буюмдардын арасында алтын жана электрдан жасалган турган чөйчөктөр жана башка идиштер бар. Эң өзгөчөсү — Алажа Хёюк коло стандарттары; бийик түптөрдөгү өгүздөр же бугулар, алардын максаты дагы деле талаш-тартыш темасы. Стандарттар жезден куюлган, көбү тегерек, жарым тегерек же чарчы формасында, кайчылаш тактайлар, борбордук крест жана свастикалар менен толтурулган ачык тор менен. Леонард Вулли Падышалык Мүрзөлөр «мезгилдин аягына таандык окшойт, кыйратуу катмары жана цитаделдин өрттөлүшү менен белгиленген. Мүрзөдөгү буюмдар чагылдырган маданият кийинки тарыхый баскыч — Кюльтепе мезгилине улантылбайт» деп тапкан.

Алтын-темир бычак

Алажахёюктен алтын саптуу бычак табылган, ал азыр Анкарадагы Анадолу Цивилизациялары Музейинин коллекциясында сакталат. Ал K мүрзөсүнөн (табылга №: Al.K.14) казылып алынган жана болжол менен б.з.ч. 2500-жылга таандык болушу мүмкүн. Жапон окумуштуулары 2008-жылы бычактын курамы жөнүндө алдын ала отчет чыгарышкан жана бычак, кыязы, метеорит темиринен жасалган деген жыйынтыкка келишкен.

Кеч Коло доору

4–2-катмарлар, хетт мезгили: Ошентсе да, Алажа Хёюктеги «Сфинкс Дарбазасы» сыяктуу турган жана айырмалануучу калдыктар б.з.ч. XIV кылымдан баштап хатти доорунан кийинки хетт мезгилине таандык.

Эки хетт клинопис тексти (A1.d164) Аринна шаарын жана күн-кудайынын аялдыгын эскерет. Бир катта: «Зува айтат: биздин чоң аталарыбыздан мураска калган Аринна шаарында, Күн Кудайын билдирген алтын күн дискиси бар» деп жазылат. Бул кат ушул жайдан жиберилген же ушул жайга жиберилген болушу мүмкүн, бул Аринна шаары ушул жай менен теңдештирилиши мүмкүндүгүн же ага жакын жерде болгонун көрсөтөт.

IV Тудхалия

Король IV Тудхалиянын (б.з.ч. болжол менен 1245–1215-жж. бийлеп чыккан) тушунда, кургакчылык өлкөнү кыйратып, Хетт Империясы боюнча бир катар бенддин курулушуна алып келген. Король ошондой эле ачарчылыктан качуу үчүн Мисирден дан алдырган. Алажа Хёюктен түштүккө карай 1,5 километр алыстыкта жайгашкан Гёлпынар бенди Хебат кудайысына арналган. Ал 2002-жылдан бери казылып, суу булагы сак көлмөнүн ичинде жайгашкандыктан 2006-жылы кайра пайдаланылуучу кылынган. Б.з.ч. XIII кылымдын аягында, кургакчылыраак климаттык шарттар акырында Коло доорунун кулашына алып келген.

Темир доору

Заманбап баа жай Кеч Коло доорунун аягына чейин гүлдөп жаткан коомдоштук катары уланганын аныктайт. Фригия мезгилинде да көлөмдүү отурукташуу болгон.

Казуу иштери

Жай 1800-жылдардын аягында Жорж Перро жана Эрнест Шантре тарабынан изилденип, калдыктардын чиймелери жарыяланган. 1907-жылы, осмон археологу Теодор Макриди Бей бул жерде эки жумага кыска изилдөөлөрдү жүргүзгөн. 1910-жылдары, немис топтору б.з.ч. үчүнчү миң жылдыкка таандык падышалык мүрзөлөрдү, ошондой эле б.з.ч. экинчи миң жылдыктагы хетт шаарын тапкан. Кире беришти таш рельефтер менен курчалган таасирдүү сфинкс дарбазасы белгилеген.

Шаар түндүктөгү тоолуу аймакта жашаган каска элинин мезгил-мезгили менен болгон чабуулдарынан улам дубалдар менен мунаралар менен катуу бекемделген.

Түрк археологдору Ремзи Огуз Арык менен Хамит Кошай тарабынан казуу иштери 1935-жылы, өз бюджетинен салым кошкон Ататүрктүн жеке көрсөтмөлөрү астында кайра башталган.