Alexandria Eschate

Александрия Эсхата (аттика грекчеси: Ἀλεξάνδρεια Ἐσχάτη, дор грекчеси: Ἀλεξάνδρεια Ἐσχάτα, романизацияланган: Alexandria Eschata, «Эң алыскы Александрия») — Улуу Александр тарабынан б.з.ч. 329-жылы августта Фергана өрөөнүнүн түштүк-батыш чегинде (азыркы Тажикистан) негизделген шаар. Ал Александрдын империясынын Борбордук Азиядагы эң түндүктөгү форпосту болгон. Александрия Эсхата азыркы Тажикистандагы Жаксарт дарыясынын (Сырдарыя) түштүк жээгинде, азыркы Худжанд (Хуҷанд; خجند) шаарынын жеринде же ага жакын жерде негизделген. Рим жазуучусу Курцийдин айтымында, Александрия Ультима б.з.ч. 30-жылга чейин грек маданиятын сактап калган.

Ахемениддер империясы

Улуу Кир бул жерде Кирополис деп аталган өзүнүн түндүк-чыгыш форпосту катары шаар негиздеген. Александрия Эсхата негизделмекчи болгон бул аймак, Ксеркс I тен баштап, анын трансконтиненталдык империясынын бир бөлүгү катары Персиянын бийлигинде болгон. Персия империясынын башка бөлүктөрүндөгү гректер козголоң чыгарганда же башкача тынчсызданууга алып келгенде, алар Персия империясынын эң алыскы түндүк-чыгышына, өз мекенинен эң алыс бөлүгүнө сүрүлүшкөн. Бул сейрек эмес болгон, анткени Иония козголоңуна катышкан Кичи Азиянын жээк аймагы грек полистери менен отурукташкан. Персия Улуу Александрга кулаган мезгилге чейин, ошол аймакта грек тили менен маданиятынын калдыктары дагы деле сакталып калган. Кийинчерээк Александрия Эсхатанын ордуна айланган болушу мүмкүн болгон баштапкы Кирополис жөн эле аты өзгөртүлүп, негизги шаар катары кайра негизделген.

Улуу Александр

Улуу Александр жеңип алуу жылдарында өзүнүн ийгиликтерин колдоо үчүн үзгүлтүксүз узак мөөнөттүү форпосттарды негиздеп турган, ал же бар болгон шаарды аталышын өзгөртүп биротоло бекемдеген, же болбосо туруктуу эмес, бирок шаар сымал курулган узак мөөнөттүү форпост түзгөн. Грек автору Плутархтын айтымында, Александр бул базалардын жетимишине өз атын берген, бирок бул чоочотулуш болушу мүмкүн; бүгүнкү күнгө чейин болжол менен эки-үч ондогону гана белгилүү.

Персия империясынын түндүк-чыгыш бурчу Согдиананы бекемдеш үчүн, Александр б.з.ч. 329-жылы Кирополиске жана дагы алты чакты башка шаарга көзгө алды.

Александр адегенде Кратерди Согдиананы Александрдын күчтөрүнөн коргоп жаткан шаарлардын эң чоңу Кирополиске жиберген. Кратерге берилген буйрук «шаарга жакын жерге орношуу, аны чуңкур жана бекеми менен курчоо, андан кийин максатына ылайык курчоо машиналарын чогултуу...» болгон. Максат — тургундардын көңүлүн өз коргонуусуна бурап, аларды башка шаарларга жардам жиберүүдөн тосуу болгон. Газзадан баштап, Александр айланасындагы башка шаарларды жеңип чыгууну улантты. Жети шаардын бешөө эки күндө басып алынды. Тургундардын көбү өлтүрүлдү. Андан кийин Александр эң жакшы бекемделген жана эң көп калкы бар Кирополиске жетти. Ал ошондой эле аймактагы эң мыкты жоокерлерге ээ болгонунан белгилүү болгон. Александр Кирополистин коргонуусуна курчоо машиналары менен катуу сокку урду. Бомбалоо жүрүп жатканда, Александр өз аскерлеринин бир бөлүгүнө шаардын дубалынын астынан өткөн куурап калган суу агымы аркылуу жашырын өтүүнү буйрук берди. Александр да бул тапшырманын катышуучуларынын бири болду, ал эми ичине киргенден кийин, анын аскерлери шаардын дарбазасын ачып, чабуулчу күчтөрдү киргизген. Жергиликтүү тургундар шаар басып алынганын көргөндө, алар чабуулчуларга катуу каршылык көрсөттү. Александр башы менен мойнуна тийген таштан катуу жаракат алды. Кратер жебе менен жаралады. Бирок коргончулар кайтарылды. Арриан коргончулардын күчүн болжол менен 15 000 жоокер деп көрсөтөт жана алардын 8000и операциянын биринчи баскычында өлтүрүлгөн деп ырастайт. Калгандары шаардын борбордук чебинин ичине жашынган окшойт, бирок суунун жетишсиздигинен бир күндөн кийин багынышкан.

Салгылаштын кандай өткөнү жөнүндөгү маалыматтар авторлордун арасында айырмаланат. Арриан Птолемейди Кирополис баштан эле багынгандыгын айтты деп келтирет, ал эми Арриан ошондой эле Аристобулдун айтымында, бул жер чабуул менен алынып, бардыгы кыргынга учуратылганын билдирет.

Алардын бирөө, кыязы Кирополис, кийин Александрия Эсхата, б.а. анын эң түндүк-чыгыш форпосту деп аталып калды. Александр негиздеген башка көптөгөн шаарлардай эле, ал жерге анын армиясынан отставкага чыккан жана/же жаракат алган ветерандардын тобу отурукташтырылды, алар мурунку муундарда Персия тарабынан ошол аймакка отурукташтырылган грек сүргүндөрдүн чоң калкы менен кошулду.

Эллинизм доору

Александрия Эсхата согды урууларынын курчоосунда болгондуктан жана Бактриядагы Окс дарыясынын боюндагы эң жакын грек конушунан болжол менен 300 км (186 миль) түндүктө жайгашкандыктан, гректер шаардын айланасына 6,0 км (3,7 миль) дубал курушкан, ал байыркы авторлордун айтымында болжол менен 20 күндө бүткөрүлгөн. Ал жергиликтүү калк менен көптөгөн чыр-чатактарга кабылган.

Б.з.ч. 250-жылдан баштап, грек-бактрия падышасы Евтидем I өз бийлигин Согдианага кеңейткенден кийин, шаар Бактрия менен көбүрөөк байланышта болгон окшойт.

Александрия Эсхата ошондой эле Тарим ойдуңунан (азыркы Кытайдын Шинжаң аймагы) болжол менен 400 км (249 миль) батышта жайгашкан, ал жерде хотан, тохар, усун жана/же юэчжи сыяктуу башка индоевропалык элдер отурукташкан. Грек экспедицияларынын Кашгарга чейин барганынын белгилери бар. Тарыхчы Страбон гректер «өз империясын Серес жана Фриний калктарына чейин кеңейтишкен» деп ырастайт.

«Серес» дегени же чыныгы Кытайды билдирген — бул учурда гректер болжол менен б.з.ч. 200-жылы Кытай менен европалык коомчулуктун ортосундагы биринчи түз байланышка жетишкен — же Тарим элдерин билдирген. Кандай болсо да, кытайлыктарга Даюан деп белгилүү болгон, Хань династиясынын окумуштуулары (б.з.ч. 1-кылымдан б.з. 2-кылымына чейин) эскерген мамлекеттин борбору Александрия Эсхатаны билдирет деп болжолдонот. «Да» приставкасы «Улуу» дегенди билдирет, ал эми «Юан» гректердин «иониялыктар» деген атынын кытайча берилиши. «Даюан» кытай тилинде «Улуу иониялыктар» дегенди билдирет, анткени гректер Азияда негизинен «иониялыктар» деген аттын кандайдыр бир вариантында белгилүү болгон. Кошумча маалымат үчүн «Гректердин аттары: Иониялыктар, Юнани жана Яван» деген макаланы караңыз.