Almaty State Nature Reserve

Алматы мамлекеттик жаратылыш резерваты — Казакстандын Алматы облусунда, Іле Алатоонун борбордук бөлүгүндө жайгашкан, аянты 71 700 гектар (177 000 акр) жаратылыш резерваты. 1966-жылы Ырдуу Кум чөл аймагы (азыр Алтын-Емел улуттук паркынын аймагында жайгашкан) резерватка кошулган, бирок 1983-жылдын январында бул жаратылыш эстелиги Капшагай аңчылык секторунун карамагына өткөрүлгөн.

Бийиктик алкактары

Резерватта төрт бийиктик алкагы бар:

Жапырактуу токойлор — жапайы алма, өрүк, кайың терек жана уусак дарак — токой-талаа алкагында 1600 метрге (5200 фут) чейинки бийиктикте өсөт;

1600ден 2800 метрге (5200ден 9200 футка) чейин — Шренк карагайы жана Теңир-Тоо карагайынан турган хвойлуу токойлор;

андан жогору — өрмөлөгөн арча өскөн альп шалбаалары;

3500 метрден (11 500 фут) жогору — таш жана мөңгүлөр.

Өсүмдүк жана жаныбарлар дүйнөсү

Резерватта кеңири жайылган жаныбарлар: Іле дарыясынын өрөөнүндө — аркар, жейрен, кекилик, кыргоол; тоолордо — марал, элик, коңур аюу, сүлөөсүн, илбирс, кара кур, тоо кекилиги, сакалдуу бөдөнө, гималай улары, көк чымчык, арча торгою, тоокчукур, жаңгак чукугуч.

Резерватта 1300дон ашык өсүмдүк түрү бар, анын ичинде 112 дарак жана бадал түрү.

Тоолор жана мөңгүлөр

Эң бийик чекит — Талгар массивиндеги Талгар чокусу (4973 м; 16 316 фут), ал мөңгүлөнүүнүн күчтүү борбору болуп саналат.

Балбан чокулар өзгөчө катаал сулуулугу менен айырмаланат: Богатырь (Н-4626), Корп (Н-4631), Актау (Н-4686), Металлург (Н-4600). Таасирдүү Талгар чокусу (Н-4973) бүт кыркатоонун эң бийик чекити болуп, этек түздүктөн көптөгөн ондогон чакырымдан эле даана көрүнөт. Талгар чокусу "башчылык кылган" чокулар резерваттын бүт орто бөлүгүн ээлеген күчтүү Талгар түйүнүн түзөт. Бул Іле Алатоонун заманбап мөңгүлөнүүсүнүн борборлорунун бири; бул жерде Түндүк Теңир-Тоонун эң чоң мөңгүлөрү топтолгон: Корженевский мөңгүсү жана Богатырь мөңгүсү. Биринчисинин узундугу 11 чакырым (6,8 миль), аянты 38 км² (15 чарчы миль). Экинчиси андан бир аз кичине: узундугу — 9,1 чакырым (5,7 миль), аянты — 30,3 км² (11,7 чарчы миль). Шокальский, Григорьев, Касин, Пальгов, Калесник жана башка мөңгүлөр дээрлик ошончолук чоң. Уникалдуу Талгар тоо түйүнү өлкөнүн альпинисттеринин арасында кеңири белгилүү. 40 жылдан ашык убакыт бою бул жерде союздук маанидеги "Талгар" альпдайрек лагери иштеп келген. 1979-жылы ал шалбаа ташкыны менен бузулган. Ысык капчыгайынын жогорку агымында эки бийик тоолуу морена көлү бар — Ак-Кол (Ак), 3140 метр (10 300 фут) бийиктикте жаткан, жана Муз-Кол (Муз), 3400 метр (11 200 фут) бийиктикте. Мөңгүлөр жаркырап жатат — Жарсай, Пальгов, Григорьев ж.б. Талгар бөлүгү үч капчыгайды камтыйт — Сол, Оң жана Орто Талгарлар. Алардын эң узуну — Сол Талгар (30 чакырымдан ашык; 19 миль) — көпчүлүк башкалар сыяктуу эле түштүктөн түндүккө карай багытта жатат. Іле Алатоонун түштүк капталында Түштүк-чыгыш Талгар, Түштүк Ысык жана бир нече башка кичине корголуучу капчыгайлар (Губар, Косбулак, Тамчы) бар. Жалпысынан резерватта Іле Алатоодо белгилүү болгон 466 мөңгүдөн 160 мөңгү (жалпы аянты 233,7 км²; 90,2 чарчы миль) бар.

Дарыялар жана көлдөр

Дарыя тору жакшы өнүккөн. Көпчүлүк капчыгайлардын түбүндө кеңдиги 5ден 7 метрге (16дан 23 футка) чейин жана тереңдиги 1 метрге (3 фут 3 дюймге) чейинки салыштырмалуу толкундуу дарыялар бар; көптөгөн булактар. Аймактын түндүк бөлүгүндө эң чоң (узундугу 16дан 28 чакырымга (9,9дан 17,4 мильге) чейинки) дарыялар — Ысык, Сол Талгар, Оң Талгар жана Орто Талгар. Түштүк бөлүгүндө Богатырь мөңгүсүнөн башталган Түштүк-чыгыш Талгар (13 чакырым; 8,1 миль) жана ага куюлуучу, Корженевский мөңгүсүнөн агып чыккан Түштүк Ысык (10 чакырым; 6,2 миль) дарыялары айрыкча көрүнөт. Эки дарыя да, айрыкча ысык мезгилде, абдан терең. Түштүк-чыгыш Талгар менен Жаңгырык кошулуп, дарыяны пайда кылат. Чилик — Түндүк Теңир-Тоодогу эң чоң дарыя. Чилик (10дон 12 чакырымга; 6,2ден 7,5 мильге чейин) резерваттын чек арасы боюнча агат. Дарыялар негизинен кар, фирн талаалары жана мөңгүлөрдүн мезгилдик эришинен толукталат. Ташкын мезгили апрелде башталып, жаз жана жай бою созулат. Суу агымы июль-августта секундасына 12ден 15 кубметрге (39дан 49 куб футка) жана андан да көп жетет. Кээ бир ысык күндөрдө, ошондой эле катуу жамгырлардан кийин, дарыялар жээктерди бузуп, чоң таштарды, шагылды жана кумду алып жүрүүчү акырган күчтүү агымдарга айланат. Кышында дарыялар тайыз, тоңбойт, бирок ийилген жерлерде күчтүү муз пайда болот, ал эми тар жерлерде жээктердин ортосунда муз жана кар арка-кемерлери пайда болот. Резерватта үч ондогонго жакын кичине (0,1ден 3,8 гектарга; 0,25ден 9,39 акрга чейинки) альп морена жана мөңгү көлдөрү бар. Алардын бардыгы убактылуу агымдардын нугунда жатат жана негизинен эрип жаткан суу менен толукталат. Бул көлдөр адатта абдан терең болуп, көп өлчөмдөгү сууну топтойт.