Lake Issyk

Ысык көл, ошондой эле Есик көлү деп да аталат (казакча: Есік көлі) — Казакстандагы Ысык дарыясынан азыктанган көл.

Тарых

Көлдүн 8–10 миң жыл мурун каньондун оң капталынын урап түшүшүнө алып келген катастрофалык жер титирөөнүн натыйжасында пайда болгону болжолдонот. Урап түшкөн тоо тектери капчыгайды бөгөп, бийиктиги болжол менен 300 метр болгон тосмо түзгөн. Тосмонун артында пайда болгон көл узундугу 1850 метр, туурасы 500 метр, тереңдиги 50дон 79 метрге чейин болуп, 1756 метр бийиктикте жайгашкан. Көл капчыгайдын оозунда Надеждинская айылы түзүлгөндөн кийин, 19-кылымдын ортосунда Орусия менен Европада белгилүү боло баштаган. Алгачкы изилдөөчүлөрдүн бири географ Семёнов-Тян-Шанский болгон, ал көлдү өзүнүн күндөлүктөрүндө мындайча эскерет: «биз бутубуздун астында «Жашыл көлдү» (казакча «Жасыл-Көл») көрүп кубандык, анын түсү Трансбайкал бериллинин эң таза, эң мөлтүр, калың көгүш-жашыл түсүнө окшош болчу. Көлдүн ары жагында бийик, кыйгач жана тик кырка тоо көтөрүлүп турду... жолбашчы бул тоону Ысык-баш деп атады».

Каспий жолборсу Ысык капчыгайында жана көлдүн айланасында эң кеминде 1900-жылдардын башында жолуккан жана бул тууралуу Пётр Семёнов-Тян-Шанскийдин күндөлүктөрүндө эскерилет.

Көл негизинен өзүнүн пайда болушу (байыркы табигый көчкү өрөөндү бөгөп калган), кыйрашы (1963-жылы дагы бир көчкү ошол тосмону талкалап, натыйжада болгон суу ташкыны Есик шаарына зыян келтирген) жана кайра калыбына келтирилиши (адамдын жардамы менен) менен белгилүү.

2019-жылы тосмонун үстүндөгү жол каптоосу калыбына келтирилип, кырка тоонун үстүндө автотурак жайы уюштурулган. Дүйнөгө чыгуу үчүн инфраструктура түзүлүп, беседкалар, столдор менен отургучтар курулуп, от жагуучу жерлер уюштурулган.

Гидроэлектр станциясынын курулушунан улам көлгө коркунуч

2005-жылы «БТА Банк» жана жеке компания «ЭнергоАлем» ЖЧКсы Ысык көлдүн сел коргоочу тосмосунан ылдыйкы дарыя боюна төрттөн ашык жеке гидроэлектр станциясын (ГЭС) куруу долбоорун сунушташкан. Бул ГЭСтердин өзгөчөлүгү — алардын иштеши Ысык көлүнүн суу сактагычынан суу чыгаруу аркылуу дарыядагы агымды жөнгө салуу менен гана мүмкүн болгон. 2008-жылы «БТА Банк» жана «ЭнергоАлем» ЖЧКсынын каржылоосу менен биринчи ГЭС-2 иштетилген. 2019-жылдын аягында экинчи «ГЭС-1» иштетилген. «ГЭС-1» иштетилгенден дароо кийин көлдөгү жана андан ылдыйкы дарыядагы суу деңгээли мүмкүн болушунча төмөндөп, дээрлик куурап калууга жакындаган. 2020-жылдын июнунда коомчулук, эколог-адистер жана Есик шаарынын тургундары көлдө болуп жаткан окуяга нааразычылык билдиришип, бийликти экологиялык кырсыктын алдын алууга чакырышкан.

Мурда, 2016-жылы ГЭС-1дин курулушу башталганда, жергиликтүү тургундар Казакстан Республикасынын Ички иштер министрлигинин Төтөнчү кырдаалдар комитетине кайрылып, дабыл көтөрүшкөн. Кайрылууда бургулоо жана жардыруу иштери көлдүн сел коргоочу тосмосунун жанында иштелип чыккан долбоорсуз жана эч кандай уруксатсыз жүргүзүлүп жатканы белгиленген. ТКК бул кайрылууга жооп катары «Казселезащита» мамлекеттик мекемеси сел коргоочу тосмонун жанындагы аймакты изилдеп, тосмонун артында, Ысык көлүндө (Есик дарыясынын агымы боюнча болжол менен 250–300 метр аралыкта) бургулоо жана жардыруу иштери жүргүзүлүп жатканын аныктаганын билдирген. Ички иштер министрлигинин «Казселезащита» мамлекеттик мекемесинин филиалы жана Алматы облусунун Төтөнчү кырдаалдар башкармалыгы бул иштер жөнүндө кабарланган эмес. ИИМдин ТКК «Казселезащита» мамлекеттик мекемесинин филиалы Алматы облусунун прокуратурасын Ысык көлдүн сел кармоочу тосмосунун бүтүндүгүнүн бузулуу коркунучу тууралуу кабардар кылуу маселесин көтөрөт».