Azykh Cave

Азых үңкүрү (азербайжанча: Azıx mağarası), ошондой эле Азох үңкүрү (армянча: Ազոխի քարանձավ, романизацияланышы: Azoxi k'aranjav) деп да аталат, Азербайжандагы алты үңкүрдөн турган комплекс, тарых алдындагы адамдардын жашаган жайы катары белгилүү. Ал Ходжавенд районундагы Азых айылынын жанында жайгашкан. Үңкүр ар кайсы мезгилде ар түрдүү адам топтору тарабынан отурукташкан маанилүү тарых алдындагы жай болуп саналат. Орто палеолиттин байыркы катмарларынан болжол менен 300,000 жыл мурдагы неандерталец фоссил калдыктары табылган.

Ачылышы

Үңкүр 1960-жылы Маммадали Гусейновдун жетекчилиги астында Азербайжан Улуттук Илимдер Академиясы (АУИА) тарабынан ачылган жана Евразиядагы прото-адамдын катышуусунун эң байыркы жайларынын бири катары эсептелет. 1968-жылы табылган неандерталецге окшош жаак сөөгү болжол менен 250,000 жыл мурдагы деп эсептелип, ошентип ал Кавказдан табылган эң байыркы прото-адам калдыктарынын бири болуп саналат. Анын ачылышы «Азых Адамы» деген терминдин пайда болушуна алып келген. Археологдор эң төмөнкү катмарлардан табылгандар көп жактан Танзаниянын Олдувай капчыгайынын атынан аталган Олдувай маданиятына окшош, ашелге чейинки маданиятка (730,000ден 1,800,000 жылга чейинки мезгилге) таандык деп божомолдошкон.

1960-жылдардагы казуу иштеринин сапатынын начардыгы, анда эч кандай тафономикалык маалымат чогултулбагандыгы, катмарлардын хронологиялык ирээтине карата белгисиздиктерге алып келген. Казуу иштери 1990-жылдардын ортосунда кайра башталган. 2002-жылы Тания Кинг жетектеген эл аралык изилдөө тобу үңкүрдүн бузулбаган кире беришин, ошондой эле фауна калдыктарын жана таш куралдарын тапкан. 2002–2009-жылдар аралыгындагы казуу иштеринен алынган фоссил жыйындылары аюулардын кыш уйку учурунда топтолгон плейстоцен доорундагы калдыктарын аныктаган, бирок үңкүрдүн аюулар менен гомининдер тарабынан бир эле убакта колдонулгандыгынын далили табылган эмес. Негизинен чөп жегичтерден турган башка фауна калдыктары гомининдер тарабынан үңкүргө алып келинген, бирок союу иштери калдыктар табылган үңкүрдүн арткы бөлүгүндө эмес, башка бир жерде жүргүзүлгөн. Үңкүрдүн чөкмөлөрү үңкүрдүн чатырына жакындаганда, гомининдер аны колдонууну токтотушкан. Голоцен доорунда жогорку чөкмөлөр суу тарабынан эрозияга учурап, үңкүр адамдардын кайрадан колдонушуна ачылган.

Үңкүр Евразиядагы прото-адамдардын эң алгачкы топторунун бирин баштарынан өткөргөн жай катары эсептелет. Уран изотопторун спелеотем даталоо ыкмасы катары колдонуп, үңкүрдүн пайда болушу жана демек эң алгачкы гоминид чөкмөлөрү 1,19 ±0,08 миллион жыл мурдагы деп даталанган.

2020-жылдын 24-ноябрында үңкүрдөгү археологиялык табылгалар Азербайжан Мамлекеттик Коопсуздук Кызматынын өкүлдөрү тарабынан Бакыга алынып келинип, АУИАнын Археология жана Антропология институтунун Археологиялык фондусуна жайгаштырылган.