Tağlar Cave

Тагляр үңкүрү (азербайжанча: Tağlar mağarası; армянча: Մեծ Թաղերի Քարայր, Mets Tagheri Karayr) — палеолит доорунда мустье маданиятынын байыркы адамдары жашаган археологиялык эстелик.

Үңкүр Азербайжанда, талаш-тартыштуу Нагорно-Карабах аймагында, Гуручай дарыясынын сол жээгинде жайгашкан Бөйюк Тагляр (Мец Тагхер) кыштагынын түштүк бөлүгүндө жайгашкан.

Байыркы адамдар бул жерде 64–24 миң жыл мурда жашашкан.

Тарыхы

Үңкүр 1960-жылы М. Гусейновдун жетекчилиги астында Азербайжан Илимдер академиясынын палеолит археологиялык экспедициясы учурунда ачылган. Тагляр үңкүрүндөгү казуу иштерин эки этапка бөлүүгө болот:

Вахид Гаджиев менен Маммадали Гусейнов 1963–1964-жылдардагы казуу иштеринин натыйжасында үңкүрдүн стратиграфиясы жөнүндө биринчи маалыматтарды берген. Р. Султанова 1973-жылы үңкүрдүн геологиялык өзгөчөлүктөрү жөнүндө макала жарыялаган.

1976–1982-жылдары чөкмөлөрдүн стратиграфиясын жана литологиясын, ошондой эле маданий калдыктардын жайгашышын изилдөө үчүн бар болгон кесиндилер тазаланган.

Жаныбарлардын сөөк калдыктары үңкүрдөгү казуу иштеринин биринчи жылынан баштап табылган, алар 1977–78-жылдары кылдаттык менен классификацияланган.

Эл аралык INTAS-2000 программасынын алкагында, профессор Анри де Люмлейди кошо алганда европалык окумуштуулар 2002-жылдын сентябрь-октябрь айларында көп катмарлуу Тагляр жана Азербайжандагы башка палеолит үңкүрлөрүнүн археологиялык, палеонтологиялык жана палеоантропологиялык табылгаларын илимий изилдешкен.

Тагляр үңкүрүнөн табылган материалдык жана маданий артефакттар 1981-жылы Париждеги Musée de l'Homme музейинде көргөзмөгө коюлган.

Табылгалар

1963-жылдан баштап үңкүрдө археологиялык казуу иштери жүргүзүлгөн жана 7000ден ашык таш куралы менен 2000ден ашык фаунанын таштанды сөөгү табылган, ошондой эле эстеликте алты маданий чөкмө катмары аныкталган. Жогорку катмардын дал астынан орто кылымдарга, коло жана жез доорлоруна таандык керамика сыныктары табылган.

Мустье маданиятынын белгилери 2-катмар менен 6-катмардын ортосунда табылган. Ошондой эле үңкүрдүн инвентарынан курал жасоо үчүн көптөгөн даярдоочу бөлүктөр, кызыл, кара, коңур, боз, ак жана башка түстөрдөгү буюмдар табылган.

5-катмардан жылкы, асыл бугу, өгүз сыяктуу чоң сүт эмүүчүлөрдүн калдыктары табылган. Ошондой эле 5-катмардан кемирүүчүлөрдүн (Rodentia) сөөк калдыктарын 1977-жылы М.Б.Сулейманов чыгарган. Бул коллекцияны А.К.Маркова 1980-жылдары жана 2009-жылы изилдеген. Коллекцияга кемирүүчүлөрдүн азуу жана күрөк тиштери менен төмөнкү жана жогорку жаактарынын сыныктары, ошондой эле күрөк жана азуу тиштердин өзүнчө үлгүлөрү кирет. Бул сөөк калдыктары алты түргө таандык: Microtus (Microtus) obscurus, Ellobius lutescens, Cricetulus migratorius, Arvicola terrestris, Meriones libycus жана Allactaga williamsi. Үңкүрдүн фаунасынын калдыктарынын экологиялык өзгөчөлүктөрүнө таянып, байыркы адамдар бул жерде жашаган мезгилде Тагляр үңкүрүнүн айланасында кургак-талаа жана жарым чөл ландшафттары үстөмдүк кылган деп болжолдонот. Ошондой эле бул үңкүрдө жашашкан деп ишенимдүү айтылбаган кээ бир кемирүүчүлөрдүн түрлөрүнүн бөлүктөрү да табылган.

Классификациясы

Үңкүрдүн аянты 120 чарчы метр болгон эң чоң көңдөйү гана плейстоцен доорго таандык. Калган бөлүктөрү мустье мезгили менен байланыштуу.

Биринчи катмар кеч голоценге таандык, ал эми калгандары кеч плейстоценге таандык.