Belevi Mausoleum

Белеви мавзолею, Белевидеги мавзолей деп да белгилүү, Түркияда жайгашкан эллиндик монументалдык мүрзө. Мүрзөгө багышталган адам Антигон Монофтальм (б.з.ч. 323–301-жж. бийлик кылган) же Лисимах (б.з.ч. 323–281-жж. бийлик кылган) болушу мүмкүн, кийинчерээк ал селевкид падышасы II Антиох Теостун (б.з.ч. 261–246-жж. бийлик кылган) мүрзөсү болушу мүмкүн.

Мавзолейдин жайгашкан жери

Белеви мавзолею салтанаттуу мүрзө болгон. Мавзолейдин аты эстелик жайгашкан, обочо дөбөдө турган азыркы Белеви айылынан алынган. Мавзолей Эфестен 14 км түндүк-чыгышта, Измирден Айдынга чейинки азыркы тез жүрүш жолунун жанында, Эфестеги Артемида ыйык жайынын байыркы жерлерине жакын, Кайстрос өрөөнүнүн чыгыш бөлүгүндө жайгашкан; ал Селчуктан 16 км же 10 милде түндүк-чыгышта жана Кушадасыдан 29 км алыста.

Мезгилдештирүү

Белеви мавзолею, ал окшош жана, мүмкүн, үлгү алынган Галикарнас мавзолейинен кийин, Анатолиядагы экинчи чоң мавзолей болуп саналат. Бул мүрзөнүн таасири башка падышалык мүрзөлөрдүн курулушунда түз же кыйыр түрдө бүткүл эллиндик дүйнөгө тараган көрүнөт. Мавзолей кимге таандык экени белгисиз бойдон калат. Айрымдар аны биринчи жолу б.з.ч. 4-кылымдын аягында Кичи Азиянын батышында бийлик кылган, Александр Македонскийдин мураскору — диадохтордун экөөсү, Антигон Монофтальм же Лисимах тарабынан падышалык мүрзө катары курулган деп болжолдойт. Эстеликтин мезгилдештирилиши боюнча да пикир келишпестиктер бар, анын келип чыгышы жөнүндөгү көз караштар б.з.ч. 4-кылымдан 1-кылымга чейин ар түрдүү. Бул жер боюнча алгачкы басылманын авторлору Прашникер жана Тойер мурдагы таандыктыруулар менен даталардын таблицасын түзүп, мавзолейдин курулушу баштапкыда б.з.ч. 301–281-жж. чамасында Лисимах үчүн башталган, бирок ал каза болуп, башка жерге, фракиялык Херсонестеги грек колониясына коюлганда, курулуш токтотулган деген тыянакка келишкен. Мүрзө акыры б.з.ч. 246-жылы Лаодика I тарабынан колдонулган, ал жубайы II Антиохту, ал аны менен жолугушуп жатканда табышмактуу түрдө каза болгондон кийин, ошол жерге койдурган жана ар кандай кооздуктар кошулган. Бул окуядан көп өтпөй, аймак Птолемейлердин бийлигине өткөн жана комплекс дагы бир жолу бүтпөй калган. Айрымдар мавзолейди б.з.ч. 333-жылга таандык кылышат, бул ошол жылы Лесбос аралынын алдында деңиз салгылашында каза болгон адмирал Родостук Мемнондун мүрзөсү болгон деген божомолго негизделет. Мүрзөнүн ээси болушу мүмкүн болгон башкалар Мемнондун бир туугандары: Родостук Мент(ор) (б.з.ч. 333-жылы каза болгон) же Менандрос (б.з.ч. 318-жылдан көп өтпөй каза болгон) болгон.

Архитектурасы жана кооздугу

Белеви мавзолею жакында гана толук жарыяланган басылмага ээ болду, бирок эстеликтин айрым өзгөчөлүктөрү боюнча макалалар жана талкуулар 1930-жылдардан бери жазылып келет. Мавзолейдин курулушунда колдонулган материалдар, болжол менен, жергиликтүү булактардан алынган, мисалы, эстеликтин курулушунда колдонулган мрамор Эфес аймагынан казылып чыгарылган болушу ыктымал. Мавзолейдин курулушу үчүн болжол менен эки миң беш жүз куб метр мрамор казылып алынган.

Мавзолейдин пайдубалы табигый таштын чарчы чыгыңкы бөлүгү болгон; ар бир капталы болжол менен 29,65 м түзгөн, бул 0,2965 м түзгөн 100 футтук узундукту көрсөтөт. Мавзолей эки кабаттан турган. Жер деңгээлинде негиздин калыптарын колдогон үч тепкич болгон. Ар бир жөнөкөй социол тор, кавето жана лесбос кимасы менен жабылган. Подиумдун каптамасын түзгөн, бийиктиги 69–88 см болгон тегиз кыркылган ашлардын он катары, жалпы бийиктиги 11,37 м түзгөн. Подиумдун үстүнкү жагынын айланасында бийиктиги 45 см болгон аркы архитрав жана триглиф менен метопалардан турган бийигирээк дорик фризи өткөн. Түштүк тарапта, борборго жайгаштырылып, тышынан бекитилген мүрзө бөлмөсү үчүн таш негизге казылган терең оюк болгон. Бул, эстеликтин ичинде эмне бар экенин жашыруу жана эстеликти мүрзө тонооочулардан коргоо үчүн жасалган. II Антиох коюлган бөлмө, денесин цилиндр күмбөздүн ичине коюу үчүн тик бурчтуу арткы бөлмөсү бар кичине кире бериш залы болгон. Курулуштун түндүк тарабында бүтпөгөн жасалма эшик болгон. Жогорку кабат бийиктиги 1,12 м болгон 3 тепкичтен турган. Жогорку эңкейиш, ар бир тарапта сегиз мамысы бар коринф перистазисинин стилобаты катары кызмат кылган. Чатыры тегиз мрамор плиткалардан турган.

Чатырдын четинде, чоң таш идиштерге бет алган арстан-грифон топтору болгон. Бурчтарда жуп аттар жайгаштырылган. Мавзолейдин чатырынан аз нерсе сакталган. II Антиохтун мавзолею, үстүндө таажы сымал бүтүмү бар баскычтуу пирамида болушу мүмкүн. Тышкы архитрав блокторунда төмөнкү грек жазуусу болгон:

ΗΛΙΑΔΕΣ ΖΕΥΣ ΦΑΕΔΩΝ ΑΦΡΟΔΙΤΗ

Heliades Zeus Phaedon Aphrodite

Кичине өлчөмдөгү пальма жалбырагы таажысынын сыныктары менен ийилген дорик мамы сыныктары болушу мүмкүн болгон. Бул бөлүктөр ички бөлүктүн схемасын кооздогон болушу мүмкүн. Шык чоң кофрлор менен кооздолгон. Кофрлор катуу боёлуп, шыптагы панелдер менен кооздолгон. Түндүк тарапка караган панелдерде аза күтүү оюндары сүрөттөлгөн, башка тараптардагы рельефтерде кентавромахия чагылдырылган. Мүрзө бөлмөсү мавзолейдин борбордук бөлүгү болгон. Анда, үстүндө сакалсыз эркек адам жаткан фигурасы бар чоң бүтпөгөн саркофаг болгон. Эркек фигура мурда гүл чамбылы менен таажыланган жана оң колунда чөйчөк кармаган, ал чыгыш кызматчысынын турган айкели менен бирге түзүлгөн. Турпаты жана кийими менен мүнөздөлгөн чыгыш кызматчысы падышалык перс кызматчысы же тамак-аш аземин сүрөттөгөн паж болушу мүмкүн. Эстеликте табылган скульптуралар жана архитектуралык бөлүктөр дагы деле боёк калдыктарын сактап турат. Архитектуралык калыптарда чапкылоонун ордуна көп колдонулган боёк, македониялык архитектурага тиешелүү практиканы элестетет.