Bintepe

Бин Тепе (түркчө түзмө-түз «Миң тепе» дегенди билдирет) — Түркиянын Маниса провинциясындагы Мармара көлүнүн түштүк жээгиндеги археологиялык жай. 100дөн ашык курганды камтыган бул жай жакын жердеги Сардистин аксөөктөрү үчүн көрүстөн болуп кызмат кылган.

2025-жылы Бин Тепе байыркы Сардис шаарын да камтыган чоңураак ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурас жайынын бир бөлүгү катары тизмеге киргизилген.

Жай

Бин Тепе 100дөн ашык курганды камтыган байыркы көрүстөн. Лидиянын борбор шаары Сардистин жанында жайгашкан бул жай Лидия жана Ахемениддер мезгилинде жергиликтүү аксөөктөргө кызмат кылган.

Бин Тепе Сардистин түндүгүндөгү аласа известняк кырка тоосунда жайгашкан. Анын бийиктиги жана негизги саякат жолуна жакындыгы курганды байыркы саякатчыларга, азыркы кыдырмандарга да көрүнүктүү кылган. Жайдын мурунку коло доорундагы турак жай дөбөлөрүнө жакындыгы, балким, өткөн мезгил менен символдук байланыш камсыздоо үчүн тандалганын көрсөтөт. Мүрзөлөр топторго уюштурулган, балким үй-бүлөлөргө же мүлктөргө дал келет. Бул жерде бир кезде кеминде 149 курган болгон болсо, азыр болжол менен 115и гана калган, калгандары айыл чарба жери үчүн кыйратылган.

Курган чоң жер дөбөлөрү менен капталган таш мүрзө камераларынан турат. Мүрзө камералары же плиталардан курулган, же тектогу тоо тектеринен оюлган, жана мүрзө уурулардан коргоо үчүн жалпысынан борбордон четте жайгашкан. Дөбөлөр көп учурда «крепис» деп аталган кармоочу дубал менен курчалган. Көбү сакталып калбаган крепис дубалдары дөбөгө так четти берип, топурак толтурманы ордунда кармап турган.

Бин Тепенин эң эрте курганы биздин заманга чейинки болжол менен 600-жылдарга таандык, ал Фригиянын борбору Гордиондогу фригия падыша мүрзөлөрүнөн ылайыкташтырылган окшойт. Бул стиль биздин заманга чейинки 546-жылы Лидия империясы кулагандан кийин да колдонулуп келе берген, Бин Тепедеги күнү аныкталуучу көптөгөн үлгүлөр кийинки форс мезгилинде курулган. Сардисте колдонулган мезгили бою, алар ташка оюлган мүрзөлөрдү жана таш табыттарды камтыган башка стилдер менен катар жашашкан.

Чоң курганлар

Алиаттин курганы (түркчө: Koca Mutaf Tepe) — жайдагы эң чоң курган, бийиктиги 63 м, негизинин диаметри 330 м, жана жалпы көлөмү 785 000 м³. Ал жалпысынан биздин заманга чейинки 560-жылы каза болгон Лидия падышасы Алиаттин мүрзөсү катары кабыл алынат. Аны курууга 2400 жумушчу жана 600 жүк ташуучу жаныбар менен эки жарым жыл кеткени болжолдонот. Мүрзө камерасы грек жана Жакынкы Чыгыш таасирин чагылдырган мамыр стили менен известняк жана мрамордон курулган. Мүрзө уурулардан коргоо үчүн курулганына карабастан, ал байыркы мезгилде катуу тоноого дуушар болгон. Аз санда мүрзө буюмдары табылган жана адам сөөгү табылган эмес.

Өзгөчө чоң өлчөмдөгү дагы эки курган салттуу түрдө Мермнад династиясынын башка падышаларынын мүрзөлөрү катары аныкталган, бирок бул аныктоолор заманбап окумуштуулар тарабынан кабыл алынбайт. Экинчи чоң курган (Koca Mutaf Tepe) бийиктиги 53 м, негизинин диаметри 230 м, анын аянты Гизадагы Улуу пирамиданын аянтына болжол менен барабар. Бул курган салттуу түрдө падыша Гигеске таандык деп эсептелген, бирок дөбөдөгү идиш-аяк сыныктары анын бийлик мезгилинен кеминде кырк жыл кийинки экендигин көрсөтөт. Ал бүтпөгөн кичине курганды жабуу менен курулган окшойт. Археологдор бул падышанын аялы үчүн курулган болушу мүмкүн деп божомолдошот, анткени анын өлчөмү падышалык мүрзөнү билдирет жана тиешелүү мезгилдин башка эч бир падышасы ишенимдүү талапкер эмес.

Казуу тарыхы

Бин Тепе курулгандан бери ландшафттын көрүнүктүү өзгөчөлүгү болуп келе жатат. Алиаттин курганы Геродот тарабынан «Тарых» чыгармасында төмөнкүчө сүрөттөлгөн:

Бирок ал жерде Мисир менен Бабылдын имараттарынан башка баарынан да көрүнүктүү бир имарат бар. Лидияда Крездин атасы Алиаттин мүрзөсү бар, анын негизи чоң таштардан, ал эми калганы дөбөлөнгөн жерден жасалган. Аны базардын кишилери, устачылар жана бузулган аялдар курушкан. Менин мезгилиме чейин мүрзөнүн үстүндө коюлган беш бурчтук таш сакталып калган, жана бул таштарга ар бир топтун жасаган ишинин катталышы жазылган: жана өлчөө бузулган аялдардын үлүшү эң чоң болгонун көрсөткөн.

Курганлар байыркы мезгилден бери толугу менен тоноого дуушар болуп, бир кезде камтыган археологиялык далилдердин көбүн жок кылган. Биринчи системалуу изилдөөнү 1853-жылы Алиаттин курганын казган прусс консулу Людвиг Петер Шпигельталь жүргүзгөн. Башка курганлардын археологиялык казуулары 1880-жылы башталып, бүгүнкү күнгө чейин уланууда. Тоночулардын кыйратуусуна карабастан, калган далилдер Лидия коомчулугу жана ишенимдери жөнүндөгү түшүнүктү берген. Курганлар Лидия тарыхынын форс мезгилин түшүнүү үчүн өзгөчө маанилүү, анткени бул мезгил Бин Тепеде Сардистин өзүнөн алда канча жакшыраак күбөлөндүрүлгөн.