Charyn Canyon

Чарын каньону (орусча: Чарынский каньон, Charynskiy kan'on), ошондой эле Шарын каньону (казакча: Шарын шатқалы, Sharyn shatqaly) деп да белгилүү, Казакстандагы Чарын дарыясындагы каньон болуп саналат. Ал Алматыдан болжол менен 200 км (120 миля) чыгышта, казак-кытай чек арасына жакын жерде жайгашкан. Каньондун узундугу болжол менен 154 км (96 миля) түзөт. Ал 2004-жылдын 23-февралында түзүлгөн Чарын улуттук паркынын бир бөлүгү болуп саналат жана Алматы облусунун Уйгур, Райымбек жана Еңбекшиказак райондорунун аймагында жайгашкан. Каньондо чөкмө тектердин эрозияга учурашынан пайда болгон көптөгөн формациялар бар. Ал Улуу каньондон (Grand Canyon) алда канча кичине болсо да, аны менен теңдеш таасирдүү деп сүрөттөлөт.

Өзгөчөлүктөрү

Каньон Чарын дарыясынын жээктери боюнча болжол менен 80 километр (50 миля) (айрым булактарда 90 километр (56 миля) деп да көрсөтүлөт) формация түзөт. Дарыянын жалпы узундугу 393 километр (244 миля) түзөт. Дарыя Алматынын чыгышындагы кургак жарым чөл аймагын карыткан Тянь-Шань тоолорунан башталат. Ар кайсы жерлерде анын тереңдиги 150дөн 300 метрге (490дан 980 футка) чейин жетет.

Чарын каньону 5 башка каньондон турат: Замоктор өрөөнү (Чарын каньонунун эң популярдуу бөлүгү), Темирлик каньону, Сары каньон, Кызыл каньон жана Бестамак каньону. Ошондой эле Куртогай каньону жана Тазбас участогу сыяктуу бир катар кичине каньондор же участоктор бар.

Каньондун геологиялык түзүлүшү «атмогендик процесске» — конденсация, шамалдын таасири же вулкандык буулардан чөгүү аркылуу пайда болгон атмосфералык теги катары аныкталган — дуушар болгон чөкмө кызыл кумдуу таштан турат. Бул суу жана шамал эрозиясы түстүү скульптураларга окшош таш формацияларды пайда кылган. Каньондун бир бөлүгү өзгөчө таш формациялары үчүн Замоктор өрөөнү (Долина Замков) деп аталат.

Реликтивдик токой каньондон болжол менен 20 километр (12 миля) алыстыкта жайгашкан. Каньондун көлөкөсүндө жайгашкан бул токой «Согдиана күлдүрөгү» (муз доорунан калган түр деп эсептелген дарак) деп аталат. Бул жер бир нече жактан алганда өзгөчө деп эсептелет. Ал 1964-жылы корголуучу заказник деп жарыяланган. Азыр ал Чарын улуттук паркына кошулган. Согдиана күлдүрөгүнөн тышкары, бул аймактагы башка дарактарга тал, терек жана кадимки барбарис кирет. Бул аймакка Алматыдан башталып, Көкпек, Шоңжы жана Жаркент аркылуу өткөн жол менен жетүүгө болот.

Каньонго Алматыдан Шелек, Байсеит жана Көкпек айылдары аркылуу өткөн негизги жол менен (болжол менен 190 километр (120 миля) аралыкта) жетүүгө болот. Андан ары, көрсөткүчтөрү коюлган жол каньондун унаа токтотуучу аянтчасына чейин 9 километр (5.6 миля) аралыкты басып, Шарын (же Чарын) улуттук паркынан өтөт. Унаа токтотуучу аянтчадан каньонго алып баруучу жол бар. Парктан башталган дагы бир жол, узундугу 1 километр (0.62 миля), каньондун көрктүү көрүнүштөрү ачылган жерге алып барат.

Темирлик участогу

Темирлик — бул участок жана табигый экологиялык объект. 2004-жылы түзүлгөн Саран улуттук паркынын корголуучу аймагына кирген Чарын тоо дарыясынын этек-жондорунун тилкесиндеги Темирлик дарыясынын каньону. Бул объектинин корголушун Чарын мамлекеттик унитардык ишканасынын администрациясы жүргүзөт.

Мурда бул объекттин аймагында чоң көл болгон. Кетмен кырка тоосунун этек түздүгү майдаланган таш аралашкан кызыл ылай чөкмөлөрүнөн жана Чарындын оң куймасы болгон Темирлик дарыясы ачкан таш калдыктарынан турат. («Темир» — түрк тилинен – темир.) Темирлик дарыясы Кетмен кыркасынын чокуларынан башталат (казак тилинен – Кетпен – бийик тоолордун чынжыры (Алматы облусунун чыгышында)). Кырканын дагы бир аталышы – Узынкара, казак тилинен «узун тоо» деп которулат. Бул жерде дарыя салыштырмалуу кең, таяз жана тынч. Бул жерде тарыхка чейинки флора жана фаунанын айрым түрлөрү – Или дарыясынын эң чоң сол куймаларынын бири болгон Чарын (Шарын) дарыясынын өрөөнүндөгү Согдиана күлдүрөгү – жашайт. Капчыгайдын учурдагы формасы болжол менен бир миллион жыл мурун калыптанган.

Бир жарым километрге чейин туурасы жеткен каньон жана 160 метрге чейин тереңдиги жеткен капчыгай Темирлик дарыясынын орто бөлүгүн түзөт. Участоктун узундугу 11 км. Капчыгайдын жамааттарында ар тарабынан асма чатырлар, тар жаракалар, коридорлор, ойдуңдар бар. Мамыларды, ийри-буйру коридорлорду жана жаракаларды камтыган көрктүү каньон өзүнүн «улуу бир тууганы» Чарын каньонуна абдан окшош, ал эми жашыл тилке төмөнкү таш формацияларынын кызыл таштары менен катуу курчалып, өзгөчө таасир калтырып, жапайы табияттын түстүү бурчунун сүрөтүн жаратат.

Окумуштуу, жаратылышты изилдөөчү, энтомолог жана жазуучу П. И. Мариковский Темирлик участогун бул жерде угулган булбулдардын ырларынын урматына Булбул каньону деп атаган. Мариковский бул участокто темир кенин таап, аны иштеткен адамдар жашаган деп божомолдогон.

Туризм

Дарыядагы популярдуу экстремалдуу спорт түрлөрүнө рафтинг жана каноэде сүзүү кирет. «Жылаңач Осман» деп аталган жергиликтүү балык түрүн уулоо да кеңири таралган. Капчыгайдын өрөөнүндө табигый жол менен айкелденген кызыл таш формациялары бар жол бар.

2021-жылдын майында Казакстандын Экология, геология жана табигый ресурстар министрлиги Чарын каньону аймагында туризмди тарыхый мурас менен экотуризмге басым жасап өнүктүрүү боюнча аракеттер көрүлөрүн жарыялады.

2021-жылы Казакстандын Улуттук географиялык коомунун төрагасы Орман Нурбаев долбоор жетекчиси Жанибек Алкеев менен биргеликте Чарын каньону туризм аймагына эко-даараткана, беседкалар, көлөкө жаап туруучу тенттер, ичүүчү суу фонтандары жана байкоо жасоочу аянтчаларды кошуу тууралуу жарыялады.

Илимий изилдөөлөр

2021-жылы Германиянын Макс Планк институтунун (Max Planck Institute for Chemistry) окумуштуулары каньондон алынган үлгүлөрдү талдап, аймактагы жамгырдын жана климаттын өзгөрүшүнүн беш миллион жылдык «үзгүлтүксүз» геологиялык жазуусун чыгарышты. Бул маалымат климат изилдөөлөрү үчүн баа жеткис деп эсептелип жатат.