Charyn National Park

Чарын мамлекеттик улуттук жаратылыш паркы (казакча: «Шарын» мемлекеттік ұлттық табиғи паркі, Şaryn memlekettık ūlttyq tabiği parkı; орусча: Государственный национальный природный парк «Чарын») — негизинен Чарын дарыясы боюнча жайгашкан жана Чарын капчыгайын камтыган Казакстандагы улуттук парк. Парктын аянты болжол менен 125 050 гектарды түзөт жана ал Алматы облусунун Энбекшиказак, Райымбек жана Уйгур райондорунда, Алматыдан болжол менен 200 км чыгышта жайгашкан. 2004-жылы уюштурулган парк капчыгайдын өзгөчө геологиялык түзүлүштөрүн, дарыя менен чөл системаларынын экологиялык тең салмактуулугун жана аймактагы маанилүү археологиялык эстеликтерди коргоону максат кылат.

Парк ошондой эле байыркы өсүмдүктөрдүн үлгүсүн көрсөтүп турган реликт Согд ясени токойлорун коргойт. Чарын улуттук паркынын кээ бир бөлүктөрү эс алуу иш-чаралары үчүн бөлүнгөн, алар жаяу серүүн, көрүнүктүү жерлерди кыдыруу жана жаратылышты байкоо үчүн конокторду тартат. Парктын биологиялык ар түрдүүлүгү менен ландшафттары аны Казакстандагы маанилүү экологиялык жана геологиялык объектке айландырат.

Рельефи

Парк узун жана тар, Чарын дарыясынын эки жээгин 50 км аралыкта коргойт, бирок туурасы болгону 3 км. Бул жерде Чарын дарыясы түштүктө 30 км алыстыкта жайгашкан Теңир-Тоонун кургак этек тоолору аркылуу түштүк-батыштан түндүк-чыгышка карай агат. Капчыгайдын тереңдиги 370 метрге жетет, ал эми анын түбү деңиз деңгээлинен болжол менен 1100 метр бийикте жатат. Парк төрт негизги аймакты коргойт:

Улкен Бугуты кичине Улкен Бугуты тоо кыркасынын түндүк-чыгыш этегинде жайгашкан. Бул адырларда илимий кызыгуу жаратуучу минералдык комплекстер менен геология, ошондой эле жейрен үйүрлөрүн көбөйтүү үчүн багытталган аймак бар.

Кызыл Карасай жейрендердин чөп жеши жана көбөйүшү үчүн жашоо чөйрөсүн, ошондой эле ясень дарактарынын реликт токоюн жана минералдык суу булактарын коргойт.

Чарын капчыгайы Чарын дарыясынын негизги агымын ээрчийт. Капчыгайдын тереңдиги 370 метрге жетет, ал эми анын түбү деңиз деңгээлинен болжол менен 1100 метр бийикте жатат.

Актогай капчыгайы Чарын капчыгайынын ылдыйкы жагында Чарын дарыясын ээрчийт.

Парктын ар кандай суб-аймактары үчүн төрт деңгээлдеги коргоо каралган: Корук статусундагы аймак (9427,5 гектар), Экологиялык туруктуулук зонасы (13 147,3 гектар), Туризм жана эс алуу аймагы (77 739 гектар) жана Чектелген экономикалык иш-аракет зонасы (26 736,2 гектар).

Климаты

Климаты — «муздак жарым кургак климат» (Кёппен классификациясы боюнча BSk): жайы жылуу жана кургак, кышы муздак. Жылына 312 мм жаан-чачын түшөт (эң көбү жайда). Орточо температура январдагы −10,7 °C дан июлдагы 19,5 °C градуска чейин өзгөрөт.

Өсүмдүктөр жана жаныбарлар

Парктын ичинде Чарын ясень токою бар, ал бир кезде Палеоген мезгилинен тартып Теңир-Тоонун түндүк капталдарына жайылган Согд ясенинин (Fraxinus sogdiana) узун токой алкагынын калдыгы болуп саналат. Парктагы, аянты болжол менен 5000 гектарды (50 чарчы км) гана түзгөн ясень токойлору ташкын түздүктөрүнүн топурагындагы туздуулук менен кургактыктын кескин өзгөрүүлөрүнө чыдамдуу. Ташкын түздүгүнүн үстүндө үстөмдүк кылуучу өсүмдүктөрү сексеул (Haloxylon), эуротия жана кызыл мия (Ephedra) болгон өзгөчө биоценоз жайгашкан.

Парктагы окумуштуулар 32 сүт эмүүчүлөр түрүн, 18 сойлоочулар түрүн, 4 кош тиричиликтүүлөр түрүн, 100 куш түрүн жана 1000ден ашык өсүмдүк түрүн катташкан, алардын 50си сейрек же эндемик түрлөр.

Туризм

Паркта үч туристтик маршрут бар:

Чарын ясень токою: жолдон тышкары бул жерде конок үйлөр жана 100 адамга ылайыкталган «айыл үй» бар.

Замоктор өрөөнү: Замоктор өрөөнү аталышын Чарын дарыясынын негизги агымынан бөлүнүп чыккан кичине капчыгайдагы (узундугу 3 км, туурасы 200–700 метр) таш түзүлүштөрдүн формасынан алган, бул жерден башкы капчыгайга көз жетет. Чөкмө катмарлар арасында кызгылт-күлгүн саз топурактар, мергель, гритстон жана кумдук таш бар. Бул жерге 10 км чоподон жол аркылуу барууга болот, ал жерде үч токтотуучу аянт бар. Эки эс алуу беседкасында жана беш эс алуу боз үйүндө тамак-аш табылат.

Мүрзөлүктөр жана коргондор: Чунджа-Алматы автожолунан 12 км алыстыкта чачыранды археологиялык эстеликтер аймагы жайгашкан.