Diyarbakır Fortress

Диярбакырдын бекемделишинин курулмалары — Түркиянын Диярбакыр шаарындагы тарыхый Сур районун курчап турган бекемделишинин курулмаларынын жыйындысы. Алар ички чептен — цитадельден жана шаар дубалдарынын тышкы шакегинен турат.

Шаардын негизги дарбазалары: Даг (Тоо) дарбазасы, Урфа дарбазасы, Мардин дарбазасы жана Йени (Жаңы) дарбаза. Дубалдар байыркы рим шаары Амидадан калган жана алардын азыркы түрү б.з. IV кылымдын ортосунда император II Констанций тарабынан курулган. Армян тарыхчысы Мовсес Хоренацинин пикирине ылайык, Амид-Диярбакырдын бекемделиштери жана күчтүү дубалдары б.з.ч. VI кылымдын ортосунда армян короли Тигран жана Ервандуни (Оронтид) династиясынын мезгилинде курулган. Алар Улуу Кытай Дубалынан кийинки дүйнөдөгү эң кеңири жана толук сакталган узундуктагы коргоочу дубалдар (мисалы, Феодосий дубалдары узундугу боюнча алардан ашса, бирок ырааттуу эмес).

ЮНЕСКО бул имаратты 2000-жылы алдын ала тизмесине кошуп, 2015-жылы Хевсел Багдары менен кошо, Диярбакыр Чеби деген аталыш менен Бүткүл дүйнөлүк мурас тизмесине киргизген.

Тарых

Диярбакырдын дубалдары биринчи болуп б.з. 297-жылы, шаарды б.з. 230-жылы колонизациялаган римдиктер тарабынан курулган. Б.з. 349-жылы, дубалдар император II Констанциянын буйругу боюнча олуттуу кеңейтилген же кайра курулган. Кийинки 1500дан ашуун жылдын ичинде, бул дубалдар тегерегиндеги аймактан алынган вулкан ташынан кеңейтилип, кайра курулган. Жайда хурриттерден, римдиктерден, аббасиддерден, сельжуктардан, артукиддерден, ак-коюндуктардан жана осмондордон калган калдыктар бар. Шаар «көп маданияттуу, көп тилдуу жана көп маданий мүнөзгө» ээ деп эсептелет.

Дубалдар византия мезгилинде, өзгөчө I Юстиниандын (VI кылым) тушунда кеңейтилип, калыбына келтирилген. Аймактын VII кылымдагы мусулмандар тарабынан басып алынышынан кийин, алар ар түрдүү мусулман династиялары тарабынан дагы бир катар калыбына келтирүү жана кайра куруу иштерине кабылган. Бүгүнкү дубалдардын көбүнүн азыркы түрү ушул орто кылымдагы мусулман курулуштарынан келип чыккан.

899-жылы, шаардын губернаторунун көтөрүлүшүнөн кийин, аббасид халифи ал-Мутадид дубалдардын айрым бөлүктөрүн, ал ичинде Харпут жана Мардин дарбазаларын (түндүк жана түштүк дарбазалар), ошондой эле, кыязы, чыгыш жана батыш тараптагы башка негизги дарбазаларды бузуп жиберүүгө буйрук берген. Сакталып калган жазуулар Харпут жана Мардин дарбазалары аббасид халифи ал-Муктадирдин буйругу боюнча 909-жылы кайра курулганын тастыктайт, жана 899-жылы бузулган дубалдардын башка бөлүктөрү да так ошол мезгилде оңдолгону ыктымал. Ушул мезгилден баштап, усталар өздөрүнүн эмгегин каттаган араб жазууларына кошумча түрдө, дубалдардын жаңы бөлүктөрүнө жаныбар сүрөттөрүн оюп башташкан.

Марваниддердин тушунда, дубалдардын түштүк-чыгыш бөлүгүн бекемдөө боюнча иштер өзгөчө жүргүзүлгөн. 1088-жылдан кийин Улуу Сельжуктардын шаарды кыска мезгилде көзөмөлдөгөн учурунда, дубалдар менен мунаралар I Малик-Шах тарабынан толугу менен кайра курулган, бирок иштер негизинен батыш дубалдарына багытталган. Иналид династиясынын тушунда (XII кылым), иштер Жаңы Дарбаза (Йени Капы) менен Цитадел ортосундагы чыгыш дубалдарында улантылган. Ушул мезгилге чейин, реновациялар негизинен, дайыма туура тартипте жайгашкан чоң таш блокторду колдонуп, рим дизайндары менен таш иштерин туурап келишкен.

Иналиддер XII кылымдын аягында аюубид бийлөөчүсү Салахаддин тарабынан кубалап чыгарылып, алардын ордуна XV кылымга чейин шаарды башкарган Артукиддер келишкен. Артукиддердин дубалдардагы иштери, салттуу рим же рим стилин тууроочу таш иштерге караганда, кыйла назик чеберчилик менен жасалып, кыйла кичине кесилген таштарды колдонушкан. Артукиддер цитаделди 1206–1207-жылдары кайра курушкан. 1208–1209-жылдары, алар ошондой эле түштүк дубал боюнча Йеди Кардеш Мунарасы жана Эвли Беден же Улу Беден Мунарасы деп аталган эки маанилүү мунара курушкан. Бул мунаралар каллиграфиялык жазуулар менен жаныбарлардын жана мифологиялык укмуштуулардын сүрөттөлгөн оюлган таш кооздоолору менен айырмаланат.

Сефевиддердин жеңилиши жана осмондордун 1515-жылы Диярбакырды басып алышы учурунда, осмондор пушкаларды колдонуп дубалдарды бузуп жиберишкен, ошондуктан аларды кайра куруу зарыл болгон. Шаардын эрте осмон мезгилинде, шаардан ажыраткан дубалды тышкары жылдырып, Цитадел кеңейтилген. Осмон оңдоо иштери таза практикалык мүнөздө болуп, мурдагы мезгилдердин иштерине караганда анча кооз болгон эмес.

1930-жылы, дубалдын бир бөлүгү бузулган. Транспорт кыймылын жакшыртуу үчүн Харпут Дарбазасынын батышында жана Мардин Дарбазасынын чыгышында дубалдарда эки ачык жер жасалган. Бул бузуулардан тышкары, шаар дубалдары бүгүнкү күндө негизинен бузулбай сакталып турат, бирок кээ бир бөлүктөр башкаларынан жакшыраак абалда.

2015-жылы, Түрк Аскери менен курд партизандарынын ортосундагы согуш эски шаарга (Сурга) жана анын эстеликтерине зыян келтирип, Диярбакыр маданий аймагына туристтерди тартуу үмүтү менен тарыхый шаарды сактоо боюнча өкмөттүн пландарын бузду. Кагылышуулар бүткөндөн кийин эски шаардын болжол менен үчтөн бир бөлүгү Түрк өкмөтү тарабынан кыйратылып, байыркы шаарга кайтарылгыс зыян келтирилди.

Сактоо

2000-жылдан 2007-жылга чейин, мэр Феридун Челиктин тушунда башталган, дубалдардын чоң калыбына келтирүү иштери жүргүзүлгөн. Дубалдын үстүнө түздөн-түз курулган имараттар алынып салынган, дубалдар тазаланган жана дубалдардын жанына парк курулган. Дубалдар менен чеп мурда Улуу Кытай Дубалы менен салыштырылса да, 2015-жылы согуш баштала баштагандан кийин мунун баары өзгөрүлдү; чептеги дубалдар мечит менен эки чиркөөнү жана көп сандагы жарандардын үйлөрүн кошуп, кыйрап калды, бул кээ бир бөлүктөрдү таштап кетишке мажбур кылды.