Fatih Istanbul Mosque

Фатих мечити (түркчө: Fatih Camii, «Багынтуучунун мечити» дегенди билдирет; осмон түркчөсүндө: فاتح جامع) — Түркиянын Стамбул шаарынын Фатих районундагы Февзи Паша каддесинин жанындагы осмон мечити. Түпнуска мечит 1463–1470-жылдары Ыйык Элчилер чиркөөсүнүн ордунда курулган. 1766-жылкы жер титирөөдөн олуттуу зыян тартып, 1771-жылы башка долбоор боюнча кайра курулган. Ал 1453-жылы Константинополду багынткан, түркчө Фатих Султан Мехмед деген ат менен белгилүү болгон осмон султаны Багынтуучу Мехметтин урматына аталган.

Бир кездери теология, укук, медицина, астрономия, физика жана математика илимдерин изилдөөнүн маанилүү борбору болгон Сахн-и Семан медресеси Фатих мечитинин комплексинин бир бөлүгүн түзгөн. Аны Мехмед Стамбулдагы сарайына чакырган түрк астрономиясы Али Кушчу негиздеген.

Мечит комплекси 2009-жылы толугу менен реставрацияланып, он жылдан кийин дагы бир жолу реставрацияланган. Ал 2021-жылы намазкандар үчүн кайрадан ачылган.

Тарыхы

Фатих мечити комплекси II Мехметтин буйругу менен 1463–1470-жылдары Стамбулда курулган, ошол мезгилде мисалы жок чоң жана татаал диний-коомдук курулма болгон. Бир нече жылдан бери таштанды абалда турган VI кылымдагы Ыйык Элчилер чиркөөси мечитке жол ачуу үчүн буздурулган. Бул византия чиркөөси Төртүнчү крест жортуулунан бери начарлап кетчи болгон. Ал Константинополь Экуменикалык Патриархатынын кафедралдык чиркөөси болсо да, Экуменикалык Патриархка курулманы негизги оңдоону жүргүзүүгө уруксат берилген эмес. Чиркөө Улуу Константинди кошкондо, көптөгөн рим императорлорунун көмүлгөн жери болгон. Мечит курулганга чейин, анын саркофагы Христостун символикалык ордунда, он эки элчини чагылдырган он эки башка саркофагдын ортосуна коюлган болчу.

Фатих мечити осмон падышалык архитектура салтындагы биринчи монументалдуу долбоор болгон. Аны грек архитектору Атик Синан курган.

Түпнуска комплекс сегиз медресе, китепкана, оорукана (darüşşifa), дервиш конок үйү (taphane), кербен сарай, базар, хамам, баштапкы мектеп (mektep), кедейлер үчүн коомдук ашкана (imaret) жана 280 дүкөндөн турган жыйнак камтыган. Кийинчерээк ар кайсы мезгилде мүрзөлөр (türbe) кошулган. Түпнуска комплекс Февзи Паша каддесинин Алтын мүйүз тарабы боюнча узанган, дээрлик чарчы формадагы 325 метр (1066 фут) аймакты ээлеген.

Биринчи мечит 1509-жылкы жер титирөөдө катуу зыян тарткан. Андан кийин ал оңдолгон, бирок 1557 жана 1754-жылдардагы жер титирөөлөрдөн дагы зыян тартып, кайра оңдолгон. Акырында 1766-жылдын 22-майындагы жер титирөөдө ал толугу менен кыйратылган, негизги күмбөз кулап, дубалдары оңдоого жарабас деңгээлде бузулган.

Султан III Мустафанын буйругу боюнча, азыркы мечит (такыр башка план боюнча долбоорлонгон) архитектор Мехмет Тахир Ага тарабынан 1767–1771-жылдары курулган.

Тышкы көрүнүшү

Биринчи Фатих мечити төрт аркага асылган жана кыбыла тарабында бирдей диаметрдеги бир жарым күмбөз менен колдоого алынган бир борбордук күмбөзгө ээ болгон. Анын күмбөзүнүн диаметри 26 метр болгон. 1766-жылкы жер титирөөдөн кийин курулган экинчи, барокко стилиндеги мечит чарчы план боюнча курулган. Ага төрт жарым күмбөз менен колдоого алынган бир борбордук күмбөз бар. Түпнуска курулуштан бир гана короо, негизги кире беришинин дарбазасы жана минареттердин төмөнкү бөлүктөрү сакталып калган.

Ички көрүнүшү

Фатих мечитинин азыркы ичи негизинен Синан ойлоп тапкан жана өзү менен анын мураскерлери тарабынан бүткүл Стамбул боюнча кайра-кайра колдонулган мурдагы дизайндардын көчүрмөсү болуп саналат (бул ыкма Ая-Софияга окшош болууну көздөйт). 26 метр диаметрдеги борбордук күмбөз ар бир огу боюнча төрт чоң мрамор мамы менен колдоого алынган төрт жарым күмбөз менен көтөрүлүп турат. Ар бирине эки галерея тиешелүү болгон эки минарет бар. Мечиттин ичиндеги каллиграфия менен минбер барокко таасирин көрсөтөт, бирок ак кыш плиткалар Рустем Паша мечити сыяктуу башка мечиттерде колдонулган Изник плиткаларынын сонундугуна ээ эмес.

Михраб түпнуска курулуштан сакталып калган.

Комплекс

Стамбулдагы башка падышалык мечиттер сыяктуу эле, Фатих мечити диний жана маданий керектөөлөрдү тейлеген жанаша курулмалары бар куллийе, же комплекс катары долбоорлонгон.

Мечиттин түндүгүндө жана түштүгүндө, ар бир тарапта төрттөн, сегиз чоң медреседен турган Сахн-и Семан жайгашкан. Бул имараттар симметриялуу болуп, ар бири төрт студентке арналган жана дершане бар 18 бөлмөдөн турат. Медресенин артындагы кошумча курулмалар жол курулушу үчүн жоголуп кеткен. Медреселер болжол менен миң студентти тейлеп, ошол мезгил үчүн чоң университетти түзгөн.

Мечиттин чектеринин түштүк-чыгыш бурчунун тышында жайгашкан дервиш конок үйүндө, кыязы, Ыйык Элчилер чиркөөсүнөн куткарылып алынган верд антик жана гранитен жасалган 16 ар кандай мамы менен колдоого алынган короо бар.

Дервиш конок үйүнүн каршысында Султан II Махмуттун апасы Накшидил Султандын (1761–1817) чоң барокко мүрзөсү (türbe) турат.

Мечиттин жанындагы көрүстөндө Султан II Мехмет менен анын жубайы Гулбахар Хатундун мүрзөлөрү бар. Экөө тең жер титирөөдөн кийин кайра курулган. Багынтуучунун мүрзөсү бай жасалгаланган ички бөлмөгө ээ жана расмий чаралар үчүн популярдуу жай болуп саналат. Жаңы султандар Эйюп Султан мечитинде Осман кылычы менен тактыга отургузулгандан кийин дароо бул мүрзөгө барышы салт болгон. Гулбахардын мүрзөсү андан жөнөкөйрөөк, классикалык сызыктарга ээ жана түпнускага жакыныраак көрүнөт. Көрүстөндө ошондой эле мүрзөсүн Кемаледдин Бей долбоорлогон фельдмаршал Гази Осман Паша сыяктуу көптөгөн мамлекеттик кызматкерлердин акыркы жайы бар. Белгилүү осмон окумуштуусу жана университет профессору Халил Иналджык 2016-жылы ушул жерге көмүлгөн.

Мечиттин бир тарабында, ага туташкан, 1724-жылы курулган күмбөздүү Джарулла Эфенди китепканасы турат. Анын бир эшиги көчөгө, ал эми калган экөө мечиттин ички короосуна ачылат. Китепкана оңдолуп жатат, ал эми китептер Сулеймание китепканасында коргоо алдында сакталууда.

Кербен сарай 1980-жылдары оңдолуп, жаңы дүкөндөр менен айкалышып, жумуш орду катары иштей баштаган. Түпнуска комплекстин ооруканасы, базары, ашканалары жана хамамы жоголуп кеткен.