Fortress of Baku

Баку чеби (азерб. Bakı Qalası) Азербайжандын Баку шаарындагы орто кылымдагы курулуш болуп, Абшерон чептеринин эң чоңу болуп саналат. Чеп Ичери Шехерден (Эски шаар) жана аны курчап турган дубалдар менен мунаралардан турат, 2000-жылы ЮНЕСКОнун Дүйнөлүк маданий мурас тизмесине кошулган.

Ал болжол менен 1138–1139-жылдары ширваншах III Манучохрдун (1120–1149) буйругу менен курулган.

XIX кылымдагы саякатчылардын тартылган сүрөттөрү жана фотолоруна караганда, чеп эки катмар дубалдан турган. Биринчи дубалды ширваншах III Манучохр курган, экинчи дубалды ширваншах I Ахситан мезгилинде курулган.

Бирок экинчи чеп дубалдары Орусиянын Азербайжанда бийлик жүргүзгөн мезгилинде бузулган. Биринчи чеп дубалы бүгүнкү күнгө чейин сакталып калган. Баку чебинде эки дарбаза бар: бири Каспий деңизине, экинчиси кургакка карай ачылат.

Бийиктиги 8–12 метр, туурасы 3,5 метр болгон шаар дубалдары Бакунун коопсуздугун камсыздаган. Орто кылымдарда чеп дубалдарынын узундугу 1500 метр болгон, ал эми азыр дубалдардын узундугу 500 метр.

Чептин түндүк тарабында негизги мунара – төрт бурчтуу чакан чеп жайгашкан. Эл арасында бул курулуш «курал-жарак сарайы» деп аталат.

Бул курулуштун өзгөчөлүгү — коргонуу максатында курулганына карабастан, куруучулар дубалды шаардын борборунда эмес, чеп дубалынын борборунда бийиктетип бекемдешкен.

Тарыхы

Ичери Шехер (азыркы Бакунун Эски шаары) бир нече жолу Ширваншахтар мамлекетинин борбору болгон.

Бул биринчи жолу 1191-жылы, Шамахыда болгон коркунучтуу жер титирөөдөн кийин ширваншах I Ахситан ордосу менен бул жерге көчкөндө болгон.

I Ахситан шаарлар менен чептерди куруу ишине өзгөчө көңүл бурган. Анын күч-аракети менен Абшерон жарым аралындагы коргонуу курулмаларынын татаал тутуму бекемделген, Баку аны бекем бириктирген. Мунун бардыгы орус деңиз каракчыларынын Бакуга чабуулунда чечүүчү ролду ойногон — орустар жеңилип, алардын кемелери кыйратылган. Экинчи жолу Баку ширваншах I Ибрагимдин доорунда борбор шаар болгон. 1608–1609-жылдары Баку казысы Зулфугар хан эски чептен 10–12 метр алыстыкта экинчи чеп сызыгын курган.

Бир катар тарыхчылардын пикири боюнча, дубалдардын ортосундагы кыркоо деңиз суусу менен толтурулган. Бирок мындай чеп түрү практикада белгисиз. Дубалдар арасындагы бул мейкиндик көбүнчө курчоо учурунда аскерлерди тез жайгаштыруу үчүн колдонулган. Кыркоо дубалдын алдында казылган, ал эми дубалдар арасында күйүүчү зат менен толтурулган тыгыз кыркоо болушу мүмкүн болгон. Бул жер айлакка жана бул жерге кирген кемелерге коопсуз калкан болгон.

XIX кылым

1865-жылы Баку губерниясынын аскер башчысы, ошол эле учурда анын жарандык бөлүгүн да башкарган генерал-лейтенант Михаил Петрович Колюбакин Кавказ башкаруучусу аркылуу шаарды деңиз жээгинен ажыратып турган дубалды бузууга уруксат сурайт, анткени ал «пайдасыз болгонуна карабастан, таза абанын эркин жүрүшүнө тоскоолдук кылган». Бул дубал менен жээктин ортосунда калдык-кыйынды менен толгон, туурасы болжол менен 20 метрлик жер тилкеси калган эле. Шаардын жээк бөлүгүн жакшыртуу жана ага каражат табуу максатында, губернатор Колюбакиндин талабы боюнча, деңиз жээгиндеги чеп дубалы бузулган, аны менен жээктин ортосундагы тилке тургундарга сатылган, ал эми жыйналган 44 миң рублга туурасы 25 метр болгон жээк көчөсү толтурулуп кеңейтилип, деңизден таш чакыр менен тосулган.

Деңизге караган чеп дубалынан бир нече кичине сыныктар гана калган — көчөдөгү кайра курулган эки карван-сарай. Хагигат Рзаева көчөсү (мурунку Варваринская көчөсү) — мурдагы чеп дубалынын ордунда жайгашкан көчө.

1867-жылы Баку чеби жогорку жарлык менен аскер курулмасы катары жоюлган, башка бир нече чеп менен бирге аскер чептеринин тизмесинен чыгарылган. Ошондуктан анын дубалдарынын абалы боюнча тынчсыздануу эми аскер бөлүмүнө эмес, шаар бийлигине өткөн. Ошол кездеги шаар башкармасы губерниялык башкарма жана полиция, тактап айтканда, Баку губернатору жана полиция башчысынын карамагында болгон.

1879-жылга чейин, Бакуда шаардык өзүн-өзү башкаруу киргизилгенден кийин, чептин дубалдары ушунчалык эскирип, кээ бир жерлеринде катуу шамалдан эле кулап кетүү коркунучу пайда болгон. Губернатор В.М.нын сунушу менен губерниялык жана шаардык архитектордон, Баку шаар башкармасынын мүчөсүнөн, Баку полиция башчысынан жана Баку артиллерия бөлүмүнүн башчысынан (артиллерия бөлүмү Чепте жайгашкан) турган комиссия чеп дубалдарын кароо үчүн түзүлгөн.

Узакка созулган кат алышуулар жана макулдашуулардан кийин, чеп дубалдарын кармап туруу милдети шаар башкармасына тапшырылган.

1881-жылы 7-августта болгон шаар думасынын жыйынында дума мүчөлөрү чептин тышкы дубалын бузуу маселесин чечишкен, анткени чыныгы мамлекеттик кеңешчи, шаар башчысы С. И. Деспот-Зенович боюнча, бул дубал шаардын санитардык-тазалоо комиссиясынын бардык жакшы иштерине тоскоолдук кылган. Маселе бир сааттан ашык созулган жыйындын эң аягында, 5 мүнөттөн аз убакытта чечилген, ошол күнү жыйынга келген 19 адамдан залда думанын болгону тогуз мүчөсү калган эле. Демек, чеп дубалынын тагдырын болгону 9 адам чечкен.

Чеп дубалынын бул бөлүгүн — узундугу 105 погон саженден ашкан, Михайловская көчөсүнөн Тагиев дарбазасына чейинки бөлүгүн — бузуу иши 1884-жылы бүтүрүлгөн жана шаарга 3924 рубль 64 копейкага турган.

Ошентип, 1883-жылы башталган чептин тышкы дубалын бузуу иши 1888-жылдын сентябрына чейин толугу менен бүтүрүлгөн.