Friday Mosque of Shamakhi

Шамахы Жума мечити (азербайжанча: Şamaxı Cümə Məscidi, арабча: مسجد الجمعة في شماخي, персче: مسجد جمعه شماخی) — Азербайжандын Шамахы шаарындагы мечит.

Тарых

Мечит хижра боюнча 126-жылы (б.з. 743/744-ж.) курулган, бул Жума мечитинин дубалындагы жазуудан жана Шахгулу Каджар мырза жетектеген Тифлистен алынган геологиялык изилдөөлөрдөн белгилүү. Азербайжан аймагында мечиттердин курулушу дал ушул мезгилде башталган. Байыркы ислам архитектуралык эстеликтеринин тарыхый пайда болушу арабдардын бийлиги жана Азербайжан аймагында ислам динин жайылтуусу менен байланыштуу болгон. Шамахы Жума мечити 734-жылы курулган Дербенттеги Жума собор мечитинен кийинки Кавказдагы эң биринчи мечит болуп эсептелет.

Жума мечитинин курулуш датасы Кавказ менен Дагыстандагы Халифаттын ынаныктык башкаруучусу, Умайяд халифи Валид I дин (705–715) бир тууганы, араб командачысы Маслама ибн Абд аль-Мелик бийлик кылган мезгилге туура келет, ал Шамахыны өзүнүн турак жайы катары тандаган. Ошол жылдары араб башкаруучулары бай маданий мурасы бар бул байыркы шаардын чептерин бекемдеп, анын аймагында жаңы курулмаларды курууну баштаган. Арабдар Шамахыга чоң маани берген, бул Жума мечитинин улуу архитектуралык көрүнүшүнөн көрүнөт.

Реконструкциялар

Согуштар менен жер титирөөлөр учурунда Жума мечити олуттуу бузулуп, зыян тартканы мечиттин курулмасын калыбына келтирүү реконструкцияларынын себеби болгон. Сельжуктар доорунун жылнаамачысы Имадеддин Исфаханинин маалыматы боюнча, 1123-жылдан баштап Ширваншах бийлеп болгончулары грузиндердин жортуулдарынан коргонуу үчүн сельжук султаны Махмудга (1118–1131) кайрылышкан. Жылнаамада ошол мезгилде Шамахыда "баскынчылар мечитти бузуп, минарети кулатып, шаарды тонодулар" деп жазылган.

Жума мечитинин биринчи курулушу XII кылымдын аягында башталган, бул жарым-жартылай жортуулдардан улам мечиттин курулмасынын олуттуу зыян тартышы менен байланышкан жана бийлөөчү Манучехр III дин доорунда Ширваншахтардын бийлигинин күчөшү менен шартталган, ал жаңы курулмаларды курдуруп, шаар дубалдарын бекемдеткен. Тарыхчы-археолог Жиддинин тарыхый булактарга жана курулуш жөнүндөгү китептерге таянган маалыматы боюнча, Манучехр II эмгектери үчүн "Улуу Каган" деген ат менен аталган. Ошол мезгилде Шамахылык атактуу перс акыны Хагани "анын шаарынын даңкы Бухаранын даңкын басып кетти" деп жазган. 1970-жылы мечиттин аймагында жүргүзүлгөн археологиялык казуулар ошол доорго таандык олуттуу курулуш жана архитектуралык өзгөрүүлөрдү ырастады. Археологиялык казуулар учурунда бир топ мадраса, кичи бөлмөлөр жана мүрзөлөр табылган.

Мечиттин экинчи курулушу XVII кылымда, Сафавиддер династиясынын бийлик кылган мезгилинде жасалган. 1656-жылы Шамахыга барган түрк окумуштуу-саякатчысы Эвлия Челеби Жума мечити шаардын башка диний курулмалардын арасында эң чоңу экенин айткан. Эвлия Челеби өз эмгегинде Сафавиддер доорундагы Жума мечитинин айрым структуралык өзгөрүүлөрү жөнүндө маалымат берген.

Мечиттин үчүнчү реконструкциясы 1859-жылдагы жер титирөөдөн курулмага чоң зыян тийгенден кийин, 1860-жылы облустук архитектор Хажибабабеёв тарабынан жасалган. Бул реконструкция орус сүрөтчүсү Григорий Гагариндин долбоор сүрөттөрүнүн негизинде жүргүзүлгөн.

Төртүнчү реконструкция Шамахыдагы көп курулмаларды кулаткан жана бузган 1902-жылдагы эң күчтүү жер титирөөдөн кийин башталган. Мечитти толугу менен калыбына келтирүү үчүн демейкерлерден каражат чогултулуп, атайын комитет түзүлгөн. Мечиттин реконструкциясы биринчи иретте ошол мезгилдин атактуу азербайжан архитектору, Шамахы шаарынан чыккан Зивербей Ахмедбейовго тапшырылган. Архитектордун бир шарты мечиттин тышкы көрүнүшүн сактап калуу болгон, бирок комитет буга макул болбогон, бул архитектордун мечиттин реконструкциясынын кийинки иштеринен четтетилишинин себеби болгон. Мечиттеги ишти андан ары улантуу архитектор Юзеф Плошкого сунушталган. Юзеф Плошко 1909-жылы сунуштаган долбоордун варианты мечиттин фасады менен тышкы көрүнүшүн олуттуу өзгөртүүнү караштырган. Долбоор эски план менен бүтпөгөн курулуштун натыйжаларынын негизинде түзүлгөн, бирок анда тарапта тегиз орун алган минарелер жана жеңил павильондуу ачык балкондор пайда болгон, эгиз минарелери бар мечиттин симметриялык-огу композициясы чоң борбордук күмбөз менен толукталган. Мындай планировка XV кылымда биринчи жолу Тебриз архитектуралык мектебинде колдонулган жана ошондой эле Бакудагы Ширваншахтар Сарайынын ансамблинин архитектуралык өзгөчөлүктөрүн да камтыган. Юзеф Плошконун долбоорунун негизинде мечиттин курулушу Д. Садыхбейовго тапшырылган, бирок каржы каражаттарынын жетишсиздигинен улам иш жүрүшүндө борбордук күмбөз, каптал минарелер, галерея, портал жана борбордук тепкич платформасы сыяктуу маанилүү элементтер долбоордон алынып салынган.

2009-жылдын декабрында Шамахы Жума мечитин калыбына келтирүү жөнүндө мамлекеттик буйрук чыгарылган.