Gulustan Castle

Гулустан чеби же сарайы (азербайжанча: Gülüstan qalası) — Азербайжандын Шамахы районунда жайгашкан, IX–XII кылымдарга таандык орто кылымдык чеп. Чептеги эң эски археологиялык табылгалар IX кылымга таандык болсо да, Гулустан чеби XII кылымда — XIII кылымдын башында түп-тамырынан бери кайрадан курулуп, бекемделген.

Сыпаттама

Чеп тегеректеги аймактан 190–200 метрге бийик турат. Чептин коргоо дубалдары тоонун капталдарында курулган, ал эми цитадель чокуда орноштурулган. Түндүктөн, чыгыштан жана батыштан чеп түпсүз жардар менен курчалган. Бүгүнкү күндө бул жерде тегерек жана төрт бурчтуу дубалдар менен мунаралардын урандыларынын калдыктары сакталып калган.

Чептин аймагында жүргүзүлгөн археологиялык казуулардын жыйынтыгында ордо комплексинин имараттарынын калдыктары, IX–XII кылымдардын материалдык маданиятынын үлгүлөрү табылган. Гулустан чебине суу чопо түтүктөр аркылуу келип турган. Чепте жер астындагы жол да болгон. Азербайжан аймагындагы башка чептерден (Галейи Бейгурт, Гулустан чеби ж.б.) айырмаланып, Гулустан чебинин сууга чейин жеткен жер астындагы жолу бир кыйла татаал жана кылдаттык менен курулган.

Тарых

Чеп болжол менен IX кылымда курулган болушу мүмкүн. Чыгыштаануучу жана археолог Евгений Пахомов бул чептин урандыларынын аймагында Язидия шаары жайгашкан деп ойлогон, анын аты Шировандын борбору катары «Тарих ал-Баб» эмгегинде 1072-жылга чейин эскерилет. XI кылымдан XVI кылымга чейин ал Шированшахтардын резиденциясы жана коргоо чеби болгон. Чептин ролу XII кылымда — XIII кылымдын башында артты. Ал Шированшахтар үчүн Шамахыдан кийинки экинчи резиденция жана баш калкалоочу жай катары кызмат өтөгөн.

Чеп жөнүндө Хакани, Ариф Ардабили жана башкалар эскерген. Азербайжандык археолог Хусейн Жиддинин пикири боюнча, Хакани чепти кайра куруу менен байланыштуу аны «жаңы Кааба-үй» деп атаган. Бул маалымат жазма булактардагы маалыматтар менен да бекемделет: аларга ылайык, XII кылымда Шированшах Манучехр III-түн карындашы Шахбану чепте оңдоо иштерин жүргүзгөн.

Чеп, анын дубалдары жана жалпы көрүнүшү жөнүндөгү маалымат Шированшах Кавустун уулунун тарбиячысы болгон Ариф Ардабилинин Низами Гянжевинин «Хосров жана Ширин» дастанынын стилинде жазылган «Фархад-наме» эмгегинде камтылган.

Сафавийлердин башкаруучусу Шах Исмайыл 1501-жылы Бакыны багынткандан кийин, анын аскерлери Гулустан чебин курчоого алган, бирок аны багынта алышкан эмес. Кале-и Бугурт жана Сурхаб чептерин багындырууга жасалган аракет да ийгиликсиз болгон. Ошентип, катуу каршылыкка байланыштуу Исмайыл Гулустанды курчоодон баш тартууга аргасыз болгон. 1538-жылы жазында 20 миң кишилик Сафавий аскери кайрадан Шированга жөнөгөн. Өлкө кыйратылган. Кызылбаштар Гулустан чебин курчоого алып, узакка созулган курчоодон кийин аны багындырган. Шировандын эмирлери өлүм жазасына тартылган, ал эми акыркы Шированшах Шахрух Табризге алынып барылып, ал жерде өлтүрүлгөн.

Тахмасп I-дин бир тууганы Алкас Мирза 1547-жылы көтөрүлүш чыгарган, бирок ал басылган, Алкастын өзү качып кутулган. Бирок анын жолдоочулары Мехтар Даулат Яр башчылыгында чепте каршылык көрсөтүүнү улантышкан. Шахтын элчиси цитаделдин коргоочулары тарабынан өлтүрүлгөндө сүйлөшүүлөр ийгиликсиз болгон. Сафавий аскери чепти 3 ай бою курчоого алган. Хасан-бек Румлунун маалыматы боюнча, Даулат Ярга ачууланган аялдардын жардамы менен чеп бузулган — алар чатыр аркандарын Шамлу кургчуларына ыргытышкан, ал эми алар аларды чептин дубалдарына чыгуу үчүн колдонушкан. Чеп шахтын буйругу менен кыйратылган.

Атуучу курал-жарактардын пайда болушу жана таралышы менен Гулустан чеби акырында өзүнүн коргоо мааниси жоголгон.