Garabaghlar Mausoleum

Карабаглар мавзолейи (азербайжанча: Qarabağlar türbəsi, персче: آرامگاه قره‌باغلار) — Азербайжандын Кангарлы районундагы Карабаглар айылында, Нахчывандын түндүк-батыш бөлүгүнөн болжол менен 30 км алыстыкта жайгашкан мавзолей.

Тарых

14-кылымдын биринчи жарымында курулган мавзолей жарым-жартылай урандыга айланган, он эки жарым тегерек кырлуу цилиндр формасында. Ички бөлүгү тегерек формадагы мавзолей 30 метр бийиктикте. Төмөнкү бөлүгүндө төрт бурчтуу негизи бар эки мунара мавзолейден болжол менен 30 метр алыстыкта жайгашкан. Ансамблдин мунаралары 12-кылымга таандык.

Карабаглар мавзолейи мүрзө менен эки мунарадан турган комплекстин бир бөлүгү болуп саналат. Мунаралар болжол менен 12-кылымдын аягы — 13-кылымдын башына таандык. Кутуй Хатундун ысымын алып жүргөн, эки мунараны туташтырган кичине портал да 14-кылымга таандык деп эсептелет. Кутуй Хатун Абака хандын аялы болгон деп ойлолот. 12–13-кылымдарда курулган жаңы комплекстердин ичинде Кутуй Хатундун урматына имарат куруу максатын койгон архитектор бул эстеликти ошол кезде курган болушу мүмкүн.

Эстеликтин жана анын мунараларынын тарыхын стили жана куруу ыкмалары боюнча 14-кылымга — Абу Саид Бахадур хандын башкаруу мезгилине (1319–1335) да таандык кылса болот.

Архитектуралык өзгөчөлүктөрү

Мүрзө мунараларынын негизги өзгөчөлүктөрү Карабаглар мавзолейинде көрүнөт. Мавзолей эки бөлүккө бөлүнөт — төмөнкү бөлүктөгү көмүү казасы жана жогорку жер үстүндөгү бөлүк. Көмүү казасынын планы Барда мавзолейине окшош. Карабаглар мавзолейинин жер үстүндөгү бөлүгү архитектуралык түзүлүшү боюнча өтө кызыктуу. Таш пьедестал үстүндө турган мавзолейдин денеси 12 полилопадан турат. Мавзолей ушул архитектуралык формасы менен Азербайжанда жайгашкан башка мавзолейлерден айырмаланат. Барда мавзолейиндегидей эле, цилиндрдин үстүндө эпиграфиялык фриз бар. Карабаглар мавзолейиндеги бул жазуу ак түстөгү тамгалар менен жазылып, анын фону көк фриз менен жасалган.

Жогорку бөлмөнүн төрт порталы так белгиленген. Сталактит толтурмалары бар учтуу аркалар түштүк, батыш жана чыгыш порталдардын борборунда жайгашкан. Несх жана стилдештирилген куфи жазуулары бар тактайлар порталдардын композициясына кирет. Түштүк жана батыш бөлүктөрдө стилдештирилген өсүмдүк оюмдары басымдуулук кылат, ал эми чыгыш бөлүктүн оюмдары геометриялык. Мамылардын тулкулары жана алардын куб формасындагы капителдери да татаал мозаика менен капталган.

Сталактиттердин татаал системасы архивольт сызыгын белгилеп, аркалуу тактанын мейкиндигин толтурат. Алтын сыр порталдын кооздук оюмдарына аз-аздан аралашкан, ал мавзолейдин аймагында мындан ары кездешпейт. Борбордук чарчынын капталдарындагы терең тактанын аркасында мавзолейдин көмүү казасы тен учтуу крест формасын алган. Ал крест формасындагы кемер менен жабылган. Дубалдар мукунт иштелген эки катар таш тактайлар менен капталган, алардын үстүндө жаздыктардын кыш жайгаштыруусу чыгып турат. Жогорку бөлмө туурасынан 12 кырлуу, чыгыңкы пропорциялардан турат. Дубалдардагы тик бурчтуу тактанар тарыраак тен капталдуу тактанар менен курчалган. 12 капталдуу дененин үстү таш блоктордон бүктөлгөн ички күмбөзгө өтмө катары колдонулган эки катмарлуу мукарнас консол менен курчалган.

Порталга бекитилген эки мунаранын негиздери узартылган тик бурчтуу призма формасында. Негиздердин фасаддары үч кыры бар тен капталдуу арка менен курчалган оюмдуу жайгаштыруу менен иштелген. Тегерек кыштан курулган мунаралардын цилиндр формасындагы тулкуларына бийик эмес сегиз кырлуу масса аяк тирөө катары кызмат кылат. Жайгаштыруунун тик уланталарына бирюза сыры бар тар банна и кыштары коюлган. Жайгаштыруунун сүрөтү мунаралардын биринин тулкусунан башталып, экинчисинде аяктаган араб лигатурасын аркылуу өтөт. Жазуу Мумине Хатун мавзолейиндегидей куфи жазуусу менен жазылган. Терракота түстөгү тамгалар бирюза фондо коюлган — бул ыкма орто кылымдарга таандык Азербайжан архитектурасында салыштырмалуу сейрек кездешет.

Мунаралардын үстү катуу бузулган. Жөнөкөй такта кыштардан (20×20×5) курулган тар спираль тепкичтер мунаралардын ичинде жогору чейин созулат. Аркалардын таянычтарынын калдыктары сакталып калган жана мавзолейдин мунараларынын дубал жасалгаларынын ар кайсы деңгээлдеринде дубалдардын көптөгөн калдыктары табылган. Азыркы порталдын ордунда алда канча чоңураак портал болгон, бул жөнүндө мунаралардын ортосундагы боштукту жапкан дубал жасалгасынын фрагменттери күбөлөндүрөт. Мозаика оюмдары бар сыр мунаралар менен мавзолейдин сырынан сапаты жагынан төмөн жана анын фону кара. Сыр капиллярдык жаракалардын торунан капталган жана саздакка начар байланышкан. Мавзолейдин жасалгасынын оюм мотивдери мунаралардын порталынын жасалгасында кездешпейт. Несх жазуусу менен жазылган жазуунун калдыктары мавзолейдин курулуш буйругун жана «…Жехан Кутуй Хатун» деген ысымды көрсөтөт. Балким, бул жерде Хулагу хандын аялдарынын бири, Текудердин — Султан Ахмаддын энеси Кутуй Хатун жөнүндө сөз болушу мүмкүн.

1940-жылы жүргүзүлгөн казуулар мунаралардын жайгаштыруусу менен бир мезгилге таандык дубал жайгаштыруу тилкеси бар имараттын дубалдарын тапкан. Планынын конфигурациясы жана бөлмөлөрдүн өлчөмдөрү ханаканы эске салат. Имараттын дубалдары мавзолейден алыс жайгашкан.