Gazma Cave

Газма үңкүрү (азербайжанча: Qazma mağarası) — 1983-жылы Ордубад жана Шарур райондорунун ортосунда табылган палеолит доорундагы турак жай. Газма үңкүрү Тананам айылынан түндүк-чыгышка карай 3 км алыстыкта, деңиз деңгээлинен 1450 м бийиктикте жайгашкан.

Ачылышы

Газма үңкүрүнүн байыркы жайы 1983-жылы М.М.Хусейнов менен А.Г.Джафаров жетектеген палеолит археологиялык экспедициясы тарабынан Ордубад жана Шарур аймактарында ачылган. Археологиялык казуу иштери 1987–1990-жылдары А.Г.Джафаровдун жетекчилиги астында, 2008–2013-жылдары А.Зейналов тарабынан жүргүзүлгөн.

Табылгалар

Изилдөөлөр мезгилинде үңкүрдөн көптөгөн археологиялык материалдар табылды. 17 000ден ашык казылып алынган фауна фоссилдерин Д.В.Гаджиев менен С.Д.Алиев изилдеп, алардын курамында фаунанын 24 түрү бар экенин, айрымдары курал катары колдонулганын аныкташкан. Фауна фоссилдеринен тышкары, үңкүрдөн 874 таш курал да табылды. Алардын ичинен 780и обсидиан, 93ү чакмак таш, 1и туф куралы болгон. Обсидиан кору Кельбажар тоолорунда жайгашканына карабастан, изилдөөлөр бул таштарды үңкүрдө жашагандар Арпачай дарыясынын жээгинен чогулткандыгын көрсөттү. Куралдардын формасы Азых жана Таглар үңкүрлөрүнөн алынгандарга окшош. Үңкүрдөгү кичинекей аймакта бир нече очоктун болушу байыркы адамдардын отту колдонуп, бул жерде узак убакыт жашаганын көрсөтөт. Мустье маданияты мезгилинде Газма тургундарынын жашоосунда уулоо өзгөчө роль ойногон.

Катмарлар

Үңкүрдөн 6 маданий катмар табылды.

Биринчи катмар — кара топурактан турат. Археологиялык табылгалар жок. Катмардын жалпы калыңдыгы 15–20 см болгон.

Экинчи катмар — ачык-сары чопо топурактан турат. Биринчи жана экинчи катмардын айырмасы айкын көрүнөт. Археологиялык табылгалар жок. Катмардын жалпы калыңдыгы 20–25 см болгон.

Үчүнчү катмар — кара-сары чопо топурактан турат. Казуу иштери жүрүп жатканда сүйөк фоссилдери табыла баштаган. Бул катмар бир аз калыңыраак. Катмардын жалпы калыңдыгы 35–40 см болгон.

Төртүнчү катмар — ачык-саргыл чопо топурак катмарынан турат. Үңкүрдүн жогорку бөлүгүнөн түшкөн таш сыныктары жана сталактит бөлүктөрү катталган. Төртүнчү катмардан баштап сүйөк фоссилдери менен бирге таш куралдар да табылган. Катмардан 8 даана таш курал табылды. Алардын баары обсидиан болгон. Катмардын жалпы калыңдыгы 25–30 см болгон.

Бешинчи катмар — кара-сары чопо топурактан жана айрым жерлерде ачык боз катмарлардан турат. Таш сыныктары жана сталактит бөлүктөрү катталган. Катмардан сүйөктөр жана таш куралдар казылып алынды. Катмардан 13 даана таш курал табылды. Алардын 11и обсидиан, 2си чакмак таш. Катмардын жалпы калыңдыгы 30–35 см болгон.

Алтынчы катмар — кара-күрөң чопо топурактан турат. Башка катмарлардан айырмаланып, алтынчы катмарда таш сыныктары жана сталактит бөлүктөрү сейрек кездешет. Катмардан сүйөктөр жана таш куралдар табылды.