Glass House

Айнек үй (венгерче: Üvegház) — Холокост мезгилинде Будапешттеги жүйүттөргө жардам берүү үчүн швейцариялык дипломат Карл Луц колдонгон бина.

Холокост мезгилинде

Бир мезгилде, болжол менен 3000 жүйүт көп сандагы венгриялык фашисттерден, антисемиттик өлтүргүчтөрдөн жана немис нацисттеринен коргонуп, Айнек үйдөн жана ага коңшу бинадан баш калкалаган. Айнек үй жүйүт жаштарынын жашыруун кыймылынын штаб-квартирасы катары колдонулгандыктан, анын таасири андан да кенири болгон, бул көп жандарды сактап калышка жардам берген.

Бир кезде айнек заводу болгон бул бина, Вадаш көчөсүнүн 29-үйүндө, Венгриянын белгилүү Ыйык Иштепан базиликасы менен Парламентинен алыс эмес жерде жайгашкан.

Карл Луц «коргоо каттары» деп аталган жашоо сактаган дипломатиялык ыкманы колдонуу аркылуу 62 000 жүйүттүн жашоосун Холокосттон сактап калганы менен таанымал. Мындан тышкары, ал 1942-жылы Будапешттеги Швейцариянын тышкы кызыкчылыктар бөлүмүнүн башчысы болгондон кийин 10 000 жүйүт балдардын Израилге көчүп кетишине жардам берген. 1944-жылга чейин, Луц Швейцариядан тышкары, Кошмо Штаттарды да кошо алганда, дагы 12 өлкөнүн кызыкчылыгын көзгөлгөн.

1895-жылы Швейцарияда туулган Луц 18 жашында Кошмо Штаттарга көчүп, ал жерде 20 жылдан ашык жашаган. 1942-жылы Будапешттеги Швейцариянын вице-консулу кылып бекитилген Луц көп узабай Израил үчүн Жүйүт агенттиги менен кызматташа баштап, жүйүт балдарынын көчүп кетишине мүмкүндүк берген Швейцариянын коопсуз өтүү документтерин чыгарган.

1944-жылы нацисттер Будапештти толугу менен колго алып, жүйүттөрдү өлүм лагерлерине жөнөтүп баштаганда, Луц венгер өкмөтү менен нацисттер ортосунда өзгөчө макулдашуу түзгөн: ага 8000 венгриялык жүйүткө Палестинага көчүп кетиши үчүн коргоо каттарын чыгарууга уруксат берилген.

Миклош «Моше» Крауш менен биргеликте, Луц анан өзүнүн 8000 санынын жекелик адамдарга эмес, үй-бүлөлөргө тиешелүү экенин атайылап туура эмес чечмелеп, бирден 8000ге чейинки номерлерди ала турган он миңдеген кошумча коргоо каттарын чыгарган. Ал ошондой эле Будапешттин тегерегинде болжол менен 76 коопсуз үй орноштурган, аларды Швейцария элчилигинин кошумча бинолору деп жарыялаган. Коопсуз үйлөрдүн арасында эң белгилүүсү Айнек үй болгон, анда 3000ден ашык жүйүт куугунтуктоочулардан баш калкалап, коргоо тапкан.

Согуштан кийин Луц адегенде өз аракеттеринде чектен чыкканы үчүн эскертилген, бирок 1957-жылы Швейцария өкмөтү тарабынан актап, сыйлыкка татыктуу болгон. Ал 1961-жылы Швейцариянын консулдук кызматынан отставкага чыккан.

Холокост мезгилинде жүйүттөргө жардам берүү үчүн өмүрүн тобокелге салганы үчүн, Луц 1964-жылы Израилдин Холокост эстелик мекемеси Яд Вашем тарабынан «Элдердин арасындагы Адилеттер» деп аталган швейцариялык жаран болгон.

Луц 1975-жылы Швейцариянын Берн шаарында каза болгон.

Эстелик

Азыр Айнек үй Карл Луцтун тарыхын жана ишмердигин документтештирген музей катары зыяраттоочулар үчүн ачык.

Эски Будапешт геттосунун кире беришинде 1991-жылы ага арналган дубал-эстелик курулган. Холокостто 400 000ден ашык венгриялык жүйүт өлтүрүлгөнүнө карабастан, 125 000и аман калган, алардын жарымы Карл Луцтун аракеттерине милдеттүү.