Palace of Justice

Кошшут Лайош аянтындагы Сот адилеттиги сарайы, баштапкы аты менен Венгрия Падышалык Сот адилеттиги сарайы — Будапешттин V районундагы Кошшут Лайош аянтынын негизги имараттарынын бири. Ал 1896-жылдагы миллениум салтанатынын алкагында 1893–1896-жылдары эклектикалык стилде, Хаусманн Алайоштун долбоорлору боюнча курулган. Венгрия Падышалык Кюриясы (жогорку сот) үчүн курулган бул имарат 1949-жылга чейин анын штаб-квартирасы катары иштеген, андан кийин анын чоң бөлүгүн Элттаануу музейи, кичине бөлүгүн 2010-жылдардын аягына чейин Саясий тарых институту колдонгон.

Пландарга ылайык, Кюрия баштапкыда өзү үчүн курулган имаратка кайра көчүшү керек. Имараттын реставрациясы учурда жүрүп жатат, бирок ал Кюриянын үч жүз жылдык юбилейине (2023) чейин бүтпөйт. Көчүү дагы кечигиши мүмкүн, себеби Парламент имаратынын реставрациясы учурунда мыйзам чыгаруу бийлиги, зарылчылык жаралса, убактылуу ушул жерде иштешти каалайт.

Имарат

Венгрия Падышалык Кюриясынын Ференциек аянтында турган биринчи (бүгүнкү күндө жок) имараты көп узабай тар болуп чыкты, ошондуктан Кюрияны жаңы имаратка көчүрүү маселеси дайыма күн тартибинде болгон.

1891-жылдын ноябрында Сот министри Силади Дежё Хаусманн Алайошко V районундагы Надор, Алкотманы, Хонвед жана Салай көчөлөрү менен чектелген аймакта Сот адилеттиги сарайын долбоорлоо жана курулушту жетектөө ишин тапшырды. Имаратта Венгрия Падышалык Кюриясын, Будапешт Падышалык Соттук Палатасын, Будапешт Падышалык Башкы прокуратурасын, ошондой эле Корона прокуратурасынын расмий бөлмөлөрүн жайгаштыруу зарыл болгон.

Ошол кезде курулуп жаткан Парламент имаратынын жакындыгы, анын чоң көлөмү жана көрктүүлүгү Сот адилеттиги сарайынын имаратын калыптандырууга таасир эткен фактор болгон. Хаусманн имаратты Парламенттин тик сызыктарына каршы Сот адилеттиги сарайы горизонталдуу сызыктарды басым кылсын деп долбоорлогон, ал эми анын көрүнбөй турган чатырлары жана күчтүү карниздери Парламенттин куполу жана жогору умтулган чатыр түзүлүшү менен контраст түзүп, Парламенттин жанында өзүнчө көрүнсүн деп ойлогон. Жаңы имараттын жабылыш ташын 1896-жылдын 20-октябрында император жана падышалык улуу герцог Йожеф жеке өзү койгон.

Имарат ушундайча 1893–1896-жылдары чех тектүү курулуш устасы Хавел Липот тарабынан курулган. 1949-жылга чейин ал эң жогорку сот бийлигинин сарайы катары иштеген, демек ал мурдагы Венгрия Падышалык Кюриясы болгон.

Имараттын стили Ибл Миклоштон кийинки эклектиканын белгилерин көрсөтөт, жарым-жартылай неоренессанс, күчтүү барокко формалары менен, алар ички мейкиндиктин көрүнүктүү динамикалуу архитектурасында башкы орунга чыгат. Негизги фасад бай бөлүнгөн, ортоңку ризалиттен тимпан менен жабылган, алты мамычалуу портик чыгып турат. Аттиканын чокусунда турган үч аттуу арабанын үстүндө Адилеттик кудайы Юстициянын айкели турат, оң колунда чырак, сол колунда пальма бутагы бар; бул айкел Шенеи Карой тарабынан жасалган. Эки тарабында — Мыйзам бериле жаткан жана Мыйзам таанылып жаткан отурган айкелдер, Фадруш Яношко таандык. Тимпандагы айкел тобу Зала Жорж тарабынан жасалган. Ал үч бөлүктөн турат: ортосунда беш адамдуу Соттук териштирүү көрсөтүлөт, бурчтарында Мыйзам чыгаруу жана Мыйзам окутуу жаткан эркек аллегориялары бар. Фасаддын башка айкелдерин Рона Йожеф жана Донат Жула жасашкан.

Негизги дарбаза жана алдыңкы зал аркылуу биз салтанаттуу маанайдагы, чоң алдыңкы холлго киребиз, андан эки тараптан тепкичтер экинчи кабатка алып барат. Шыптагы аллегориялык фреска Юстициянын жеңишин сүрөттөйт, ал Лотц Карой тарабынан жасалган. Лотц бул чыгармасын жасаганда, Андреа Поззонун Римдеги Сант-Иньяцио-ди-Лойола-ин-Кампо-Марцио чиркөөсүндөгү көз алдамчы архитектуралык сүрөтүн негиз кылып алган.

Экинчи дүйнөлүк согушта зыян тарткан имаратты архитектор Чанк Роттманн Элемер калыбына келтирген.

Сот адилеттиги сарайын 1950-жылы Венгрия Эмгекчилер Партиясынын Жумушчу кыймылы институту алган, андан кийин — 1957-жылдын апрелинен баштап — имараттын чоң бөлүгүн Венгрия Улуттук галереясы колдонгон, ал эми Алкотмани көчөсүндөгү канаты Партия тарыхы институтуна берилген. 1973-жылы Элттаануу музейи Венгрия Улуттук галереясынын ордуна көчүп келген, ал 2017-жылга чейин имаратта иштеген. Пландарга ылайык, тарыхый атын кайра алган Кюрия эң жогорку сот форуму катары баштапкыда өзү үчүн курулган имаратка кайра көчүшү керек [качан?].

Юстиция айкели

Холдо турган Юстиция айкелин (Штробль Алайош) 1950-жылы, Кюрия 1896-жылкы Сот адилеттиги сарайынан көчүрүлгөндө, мрамор тактысынан, жалатылган коло кылычынан жана коронасынан ажыратышкан. Бир аз убакыт ал Кароли сарайынын багында орнотулган, кийинчерээк мурдагы Пешт областтык сот имаратынын алдына (Текёли жолу, 97–101) көчүрүлгөн. 1983-жылы реставрациядан кийин ал бүгүнкү ордуна, Сот адилеттиги сарайынын алдыңкы холлуна (Марко көчөсү, 16) коюлган. Жок болгон тактысынын ордуна жөнөкөй таш негиз колдонулат.