Hamaxitus

Хамаксит (байыркы грекче: Ἁμαξιτός, романизацияланган: Hamaxitos) — Анадолунун Троя аймагынын түштүк-батыш бөлүгүндөгү байыркы грек шаары, ал Троя менен Эолиянын чек арасы деп эсептелген. Анын тегерегиндеги аймак грекче Ἁμαξιτία (Хамаксития) деп аталып, Аполлон Сминтейдин храмын, Трагасайдагы туз көлмөлөрүн жана Сатниоеис дарыясын (бүгүнкү Тузла Чай) камтыган. Ал балким эолия колониясы болгон.

Ал Түркиянын Чанаккале областынын Айваджык районунда, Гюльпынар айылынын (мурда Кюлахлы) жанындагы Бешиктепе деп аталган дөбөдө жайгашкан деп эсептелет.

Аты

Хамаксит алгач Афина налогдорунун тизмелеринде б.з.ч. 425/4-жылы hαμαχσιτός [hamakʰsiˈtos] түрүндө кездешет. Бирок бул жазылыш аттик грек тилинин таасирин чагылдырат жана хамакситтиктердин өз шаарынын атын кантип жазганын же айткандыгын ишенимдүү көрсөтпөйт. Хамаксит эолия сүйлөгөн аймакта жайгашкан: эолия тили башка так аталган чыгыш грек диалекттери сыяктуу эле псилотикалык болгон, ошондуктан аттик грек тилинен айырмаланып, /h/ фонемасын жоготкон. Хамакситтин аттик жазылышында эта тамгасы менен сакталган бул /h/ — аттикте башка диалекттерден айырмаланып, [ɛː] эмес, [h] үнүн билдирген. Ошондой эле -ξ- (/x/) ордуна -χσ- (/khs/) диграфын колдонуу аттик колдонууну чагылдырат, эолиялыкты эмес. Ξ (кси) тамгасы баштапкыда /ks/ (κσ) үнүн билдирген; аттикте /ks/ /khs/ деп айтылып, ошондуктан χσ тамгасы менен берилгени өзгөчөлүк болгон (бул псилотикалык эмес болгондуктан, угулуучу аспирацияланган үнсүздөрдү сактаган). Башка бардык адабий жана эпиграфикалык булактар Ἁμαξιτός деп аташат, ал эми шаардын өз монеталарындагы б.з.ч. 4-кылымдагы жазуулар ΑΜΑΞΙ (AMAXI, б.а. Ἁμαξι(τός), Hamaxi(tos)) деп окулат. Шаардын аты ἅμαξα (hamaxa) — "арба" дегенден келип чыккан, демек сын атоо ἁμαξιτός (hamaxitos) — "арба менен өтүүчү", "арба жолу", "чоң жол". Классикалык шаар жайгашкан Бешиктепедеги дөбөнүн дал астындагы коргоочу булуңдан жээк бойлой кеткен байыркы жолдун калдыктары табылган, бул аттын келип чыгышын көрсөтөт.

Аполлон Сминтей

Классикалык антиктик доордогу Хамаксит жөнүндөгү бардык негиздөө уламыштары жакынкы Аполлон Сминтейдин (Ἀπόλλων Σμινθεύς) храмын негиздөө менен байланышкан. Бул тема антиктик доордо көп кызыгуу жаратты, анткени Гомердин "Иллиаданын" башында Аполлондун троялык жрецы Крис кудайга кайрылып, Агамемнон анын кызы Хрисеидди басып алып, аны ак бербей койгонунан улам, гректерге кара оору жөнөтүүсүн суранганда, аны вокатив түрүндө Σμινθεῦ (Сминтеу, "О, Смин") деп атаган. Σμίνθος (Сминтос) эпитети грек сүйлөөчүлөрүнө бир аз чаташтырган, анткени алар аны грек тегинен эмес деп таап, пелазгия же мисия тилдерине таандык деп эсептешкен. Сөз ичиндеги -nth- үнсүздөрүнүн тиркемеси (Коринф сыяктуу жер аттарында да кездешет) филологдор тарабынан грек эмес, балким луваий тилинен деп эсептелет. Гомердин үзүндүсү анын маанисин көрсөтпөйт, ошондуктан Аполлон Сминтей жөнүндөгү уламыштар негизинен эпитетти түшүндүрүүгө болгон аракеттерден келип чыккан.

Эң алгачкы салт б.з.ч. 7-кылымдын ортосунда жашаган Эфесстен чыккан элегиялык акын Каллинустан келет. Ал Хамаксит Тевкриялык (б.а. троялык) критчилердин тобу тарабынан негизделген деп баяндайт, аларга оракул "жер төрөлгөндөр" (γηγενεῖς) кайда чабуул жасаса, ошол жерде шаар курууну айткан. Хамакситтин аймагына жеткенде, чоң чычкандар үйүрү алардын жабдууларындагы булгаар терисинин баарын жеп, ошондуктан алар ошол жерге отурукташкан, оракулдун "жер төрөлгөндөрүн" чычкандар деп түшүнүшкөн. Ошентип бул уламыш sminthos терминин "чычкан" деп түшүндүрөт. Каллинустун түшүндүрмөсү Аполлондун оору кудайы катары ролун, ошондой эле Хрисестин Иллиададагы ушул эле ролдо аны "Смин" деп чакырганын эске алат. Бирок, культ жөнүндө талкуулаганда, Амасиядан чыккан Август доорундагы грек географы Страбон башка бир нече грек ыйык жайларында сыйланган кудайлардын эпитеттери да кичине жаныбарлардын оорусун токтоткон кудай менен түшүндүрүлгөнүн белгилеген, ошондуктан Каллинус sminthos жөнүндө "чычкан" деген бул так түшүндүрмөгө кантип келгени так эмес. Бул термин бир нече кылымдан кийин б.з.ч. 5-кылымдын башындагы трагик Эсхилдин фрагментинде чычкандардын поэтикалык сөзү катары кайра кездешет, бул Каллинустун "Смин" негиздөөсүнүн ушул мезгилде белгилүү бир эпитетти түшүндүрүүдөн көз карандысыз лексемага жалпыланганын көрсөтөт.

Каллинустун версиясы классикалык антиктик доордо басымдуулук кылып, Хамакситтин жергиликтүү салттарында чагылдырылган. Шаар б.з.ч. 4- жана 3-кылымдарда чыгарган монеталарда Аполлон Сминтей бейнеленген, ал эми Хамаксит синойкизацияланган (бирге кошулгандан) кийин, Аполлон Сминтейди бейнелеген монеталар Александрия Троасында Галлиен императорунун бийлигине чейин (б.з. 260–268) чыгарылып турган. Б.з. 1-кылымдын башында Страбон Аполлон Сминтейдин ыйык жайын, Парос скульптору Скопастын (б.з.ч. болжол менен 395–350) жасаган чычканды басып турган Аполлондун айкели бар деп сүрөттөгөн, ал эми рим окумуштуусу Элиан (б.з. болжол менен 175 – болжол менен 235) ыйык жайда чычкандар коомдук эсепке багылып, курмандык чалынуучу үстөлдүн астында уя салып жашаганын баяндаган. Эллинизм храмынын кеңири калдыктарын бүгүн заманбап Гюльпынар айылынын түндүк четинде көрүүгө болот. Түрк казууларынын эң жаңы натыйжалары эллинизм храмы болжол менен б.з.ч. 150–125-жылдары курулганын көрсөтөт, ошол эле мезгилде Александрия Троасынын негизги фестивалы Πύθια ἐν Τρωάδι (Питиа эн Троади, "Троядагы Питиа") дан Σμίνθια (Сминтия, "Сминтия") ка өзгөргөн. Культ Родос аралына да тарап, анда Σμίνθιος (Сминтиос) деп аталган ай белгиленип, Сминтия деп аталган майрам өткөрүлгөн, аны окумуштуу Филомнест "Родостогу Сминтия жөнүндө" эмгегинде талкуулаган.