Handaberd

Хоханаберд (армянча: Խոխանաբերդ, азербайжанча: Xoxanabert), Ханаберд (азербайжанча: Xanabert qalası) жана Тарханаберд (армянча: Թարխանաբերդ) деп да белгилүү — Азербайжандын Калбажар районундагы, талаш-тартыштуу Тоолуу Карабах аймагындагы Ванк айылынын жанында жайгашкан, 9-кылымга таандык тоо башындагы чеп. Тарыхый жактан Хачен армян бектигинин Төмөнкү Хачен (Неркин Хачен) областынын бир бөлүгү болгон, ал Гасан-Жалалян тукумунун бир нече башкаруучусунун чеби жана жашоо жайы катары кызмат өтөгөн.

Этимологиясы

Жергиликтүү элдик этимологияга ылайык, Гасан-Жалалян династиясынын негиздөөчүсү Гасан Жалал I Дэула уулунун төрөлгөнү жөнүндө кабарды угуп, ага ушул ысымды берген (армян тилинин жергиликтүү Карабах диалектинде "хоха" — бала дегенди билдирет).

Тарыхта чеп Хоханаберд аталышынан башка да Тарахана, Хаванаберд, Хох, Хойахан жана Хавапту сыяктуу ар түрдүү аталыштар менен белгилүү болгон.

Тарыхы

Чеп Армениядагы араб бийлиги мезгилинде, 7–9-кылымдарда курулган деп эсептелет. Тарыхчы Григор Тер-Оганнисянц анын курулушун армян башкаруучусу Саль Смбатеанга таандык кылат. 13-кылымдын биринчи жарымында Хачендин бек Гасан Жалал I Дэула чепти оңдоп, кеңейткен. Хоханаберд тууралуу эң алгачкы маалымат 13-кылымдагы армян тарыхчысы Киракос Гандзакецинин тарыхында кездешет, ал Гасан Жалал I монгол аскер башчысы Чормаганын бир тууганы Жула тарабынан чабуулга алынганда чепте бекинип алганын жазат. Жула чепти ала алган эмес, бирок Гасан Жалал монголдорго жыл сайын салык жана аскер берүүгө, ошондой эле кызы Рузанды Чормаганын уулу Бораага турмушка берүүгө мажбур болгон. Ошентсе да, 1246-жылы Гюйүк хан монгол тактысына отургандан кийин, Бораа салык чогултуу үчүн аскер менен Хаченге кайтып келип, Гасан Жалалга таандык бир нече башка чеп менен бирге Хоханаберддин кыйратылышына алып келди. Чеп 15–16-кылымдарда Карабахка жасалган түрк баскынчыларынын жортуулдарынын мезгилинде дагы зыян тарткан.