Hazrat-Hyzr Mosque

Хазрат Хызр мечити — Өзбекстандын Самарканд шаарындагы тарыхый эстелик (19-кылымдын ортосу), ислам дининдеги легендарлуу пайгамбар Хызрдын ысымы менен байланыштуу. Имарат байыркы мечиттин ордуна курулган (михрабдагы жазууга ылайык, 1855-жылы). Эстелик Шахи-Зинда комплексинин каршысында, дөбөдө жайгашкан. 2018-жылы мечиттин аймагында Өзбекстан Республикасынын биринчи Президенти Ислам Каримовдун мавзолейи ачылган.

Тарых

Мечит жөнүндөгү биринчи маалымат арабдар Согдду басып алган мезгилге (8-кылымдын башы) таандык. Уламыштарга ылайык, 712-жылы Кутайба ибн Муслимдин аскерлери Самарканды басып алгандан кийин, арабдар Жуйи-Арзиз каналын тоскоол менен бууп, шаар чебин суу астында калтырууга аракет кылышкан. Бирок асмандан чоң ак куш түшүп, тоскоолду талкалап салган. Бул окуяны эскерүү үчүн Кутайбанын шериктеринин бири Мухаммад ибн Васо, Афрасиабдын түштүк дарбазасында согддуктар урматтаган зороастризм ийбадатканасынын ордуна «Хазрат Хызр» мечитин курган. Мечит 1220-жылы Борбордук Азияга монгол басып алуучулугунун учурунда толугу менен кыйратылган.

Азыркы мечит 1854-жылы байыркы негиздин ордуна курулган. 1884-жылы имаратта кооздоо жана реконструкциялоо иштери жүргүзүлгөн. 1899-жылы мечиттин террасасы кайра курулуп, портал кошулган. Реконструкция 1919-жылы белгилүү самаркандык уста Абдукодир бин Бокий тарабынан аяктаган, ал кире беришти жана чыгыш мунараны орнотуп, порталды күмбөз менен жапкан.

Архитектура

Мечит ханака, эки капталдагы бөлмө, кошумча бөлмөлөр, кампа жана мунарадан турат; кийинчерээк имаратка кошумча терраса (1899) жана портал (1919) кошулган. Башкы кире бериш оюмдар менен кооздолгон жыгач эшик аркылуу, ал кичинекей бөлмөгө алып барат. Портал аркалуу жана күмбөздүү, эки бурчтагы мунаралар нервюралуу күмбөздөр менен бүткөн; арка мукарнас менен кооздолгон. Арканын сол тарабында беш жыгач мамысы жана түрдүү түстөгү оюмдар, чебер жасалган гипс оюмдары менен кооздолгон оюлган шыбы бар кооз терраса бар. Терраса сегиз нервюралуу жана лампалуу бийик күмбөз менен жабылган ханакага алып барат. Күмбөздүн тышкы бети кафель менен кооздолгон. Портал менен мунара оюлган кыш менен кооздолгон, ал эми порталдын күмбөзүндө аркалуу терезелер бар. Имарат 1990-жылдары калыбына келтирилген.

Ислам Каримовдун мавзолейи

2016-жылдын 3-сентябрында Өзбекстандын биринчи Президенти Ислам Абдуганиевич Каримов «Хазрат Хызр» мечитинин аймагына коюлган. Коюу аземинен көп өтпөй, Өзбекстан Маданият министрлигинин алдындагы Маданий мурас объекттерин сактоо жана пайдалануу боюнча башкы башкармалыгы Президенттин мүрзөсүнүн үстүнө мавзолей куруу долбоорун иштеп чыга баштаган. Долбоор боюнча иштеги негизги кыйынчылык — Хазрат Хызр мечити ЮНЕСКОнун көзөмөлүндө болгон. Ошондуктан ар кайсы мезгилдерге таандык эки имаратты бирдиктүү архитектуралык стилде айкалыштыруу гана эмес, ошондой эле дүйнөлүк мурас объектисинин тарыхый келбетин сактап калуу да зарыл болгон.

Мавзолейдин курулушуна Индиядан келген чебер декораторлорду кошо алганда, болжол менен 2000 адам катышкан. Курулуш 2017-жылдын сентябрына чейин аяктоо пландаштырылган, бирок акыркы учурда аны Ислам Каримовдун туулган күнүнүн 80 жылдыгына карата ачуу чечими кабыл алынган. 2018-жылдын 30-январында мавзолей салтанаттуу түрдө ачылып, анын биринчи коноктору Өзбекстандын азыркы Президенти Шавкат Мирзиёев болгон.