Shah-i-Zinda

Шахи-Зинда (классикалык фарс тилинен: شاهِ زنده, романизацияланышы: Šāh-i Zinda, сөзмө-сөз «Тирүү Падыша»; өзбекче: Shohizinda) — Өзбекстандын Самарканд шаарынын түндүк-чыгыш бөлүгүндөгү некрополь (мазар комплекси).

Тарых

Шахи-Зинда ансамбли XI–XV жана XIX кылымдардагы мавзолейлерди жана башка ырым-жырымдык курулуштарды камтыйт. Шахи-Зинда («Тирүү Падыша») аталышы Мухаммеддин небереси Кутам ибн Аббас ушул жерде көмүлгөн деген уламыш менен байланыштуу. Ал VII кылымда араб басып алуулары учурунда ислам динин таратуу үчүн Самаркандга келген. Бир уламышка ылайык, ал намаз окуп жатканда башы кесилип, бирок ал кесилген башын колуна алып, Бейиш багы деп аталган терең кудукка чейин басып барып, ошол жерде бүгүнкү күнгө чейин жашап жатат дешет.

Шахи-Зинда комплекси сегиз кылымдын ичинде, XI кылымдан XIX кылымга чейин калыптанып, азыркы учурда жыйырмадан ашуун имаратты камтыйт.

Ансамбль үч топ курулуштан турат: төмөнкү, ортоңку жана жогорку, алар жергиликтүү тилде «чартак» деп аталган төрт аркалуу күмбөздүү өткөөлдөр аркылуу бири-бирине уланат. Эң алгачкы имараттар XI–XII кылымдарга таандык. Алардын негизинен пайдубалы менен башташтары гана сакталып калган. Курулуштардын көпчүлүгү XIV–XV кылымдарга таандык. XVI–XIX кылымдардагы калыбына келтирүү иштери анча маанилүү болгон эмес жана жалпы курулманын келбетин өзгөрткөн эмес.

Ансамблдин түндүк-чыгыш бөлүгүндө анын алгачкы негизги бөлүгү — Кусам ибн Аббас комплекси жайгашкан. Ал бир нече имараттан турат. Алардын эң байыркысы — XVI кылымдагы Кусам ибн Аббас мавзолею жана мечити.

Жогорку топтогу курулуштар бири-бирине бет алдырган үч мавзолейден турат. Алардын эң эскиси — түндүктөн келген өткөөлдү бүтүрүп турган Кожа Ахмад мавзолею (1340-жылдар). Оң жактагы 1361-жылдагы мавзолей ошол эле өткөөлдү чыгыштан чектейт.

Ортоңку топ XIV кылымдын акыркы чейрегинен XV кылымдын биринчи жарымына чейинки мезгилге таандык мавзолейлерден турат жана алар Темирдин туугандарынын, аскер жана дин аксөөктөрүнүн аттары менен байланышкан. Батыш тарабында Темирдин жээни Туркан Ага мавзолею өзгөчө көрүнөт. Порталдуу, күмбөздүү, бир бөлмөлүү бул мүрзө 1372-жылы курулган. Ага каршы тарапта Темирдин карындашы Ширин Бика Аганын мавзолею турат. Ширин Бика Аганын мавзолейинин жанында «Октаэдр» деп аталган, XV кылымдын биринчи жарымына таандык өзгөчө мүрзө жайгашкан.

Көп тепкичтүү баскычтын жанында төмөнкү топтун эң келишимдүү имараты — XV кылымдын башындагы кош күмбөздүү мавзолей жайгашкан. Бул мавзолей окумуштуу жана астроном болгон Кази Заде Румиге арналган. Улугбек 1434–1435-жылдары анын мүрзөсүнүн үстүнө курдурган кош күмбөздүү мавзолейдин бийиктиги падышалык үй-бүлөнүн мавзолейлеринин күмбөздөрүнө теңеле алат. Түштүктү карай бурулган ансамблдин башкы кире беш дарбазасы (Дарвазахана же биринчи чартак) 1434–1435-жылдары Улугбектин тушунда курулган.