Heraclea at Latmus

Латм астындагы Гераклея же Латм алдындагы Гераклея (байыркы грекче: Ἡράκλεια πρὸς Λάτμῳ же Ἡράκλεια ὑπὸ Λάτμῳ, романизация: Herakleia pros Latmo же Herakleia hupo Latmo; латынча: Heraclea ad Latmum), же жөн гана Гераклея (Ἡράκλεια), Гераклея деп да транслитерацияланат, Кичи Азиянын түштүк-батышындагы (азыркы Түркия) Кария менен Иониянын чек арасында, Латм тоосунун батыш этегинде жайгашкан байыркы шаар болгон. Азыр заманбап Капыкыры айылы ээлеген бул жай Бафа көлүнүн жээгинде турат, бул көл антикалык доордо Меандр дарыясынын чопо катмары менен толтурулганга чейин Латм булуңунун бир бөлүгү болгон. Шаардын жана анын чептеринин маанилүү калдыктары дагы деле сакталып турат.

Тарыхы

Архаика жана Классикалык мезгилдерде Латмос деп аталган бул шаар баштапкыда кийинки Гераклея шаарынан болжол менен 1 км чыгышта жайгашкан, ал жерде кичине чеп жана үйлөрдүн жана башка бинаалардын калдыктары, б.з.ч. VI жана V кылымдардын керамикасы менен бирге табылган. Б.з.ч. V кылымда Латмос, бир талант салым салыгы менен, Делос союзунун мүчөсү болгон. Шаар б.з.ч. IV кылымда Мавсол тарабынан каратылган, андан кийин, кыязы б.з.ч. IV кылымдын аягы же III кылымдын башында, андан алыс батышта жаны шаар түзүлүп, Гераклея деп аталган. Византиялык Стефан аны Антипатрдын уулу жана Кассандрдын бир тууганы Плистарх атынан улам, б.з.ч. 301-жылы Ипс салгылашуусунан кийин бир нече жыл Кариянын башкаруучусу болгон Плистархей деп да кыска мезгил аталганын жазат.

Гераклея эрте христиандашкан деп эсептелет, анткени эрте епископтук белгилүү. Мындан ары жашоочу епархия болбосо да, ал Рим Католик чиркөөсүнүн титулдук эпархиясы бойдон калат.

Археология

Элипсинистик шаар Гиппотамов тор планы боюнча курулган, көчөлөр компас чекиттерине ылайык багытталган. Шаардын борборуна жакын жерде, түштүк тарабынан эки катар дүкөндөрү бар жакшы сакталган бина менен колдоого алынган, 60 м х 130 м өлчөмдөгү ачык аянт болгон агора жайгашкан, жогорку катар агоранын өзүнө чыгат, ылдыйкы катарга анын ылдыйындагы аймактан кирилет. Агоранын түндүк-чыгыш бурчунда Приенедеги булетерионго окшош планга ээ булетерион бар.

Агоранын так батышында, таш дөңчөдө, шаардын тордук планга ылайык келбеген бир нече курулуштарынын бири болгон Афина храмы турат. Б.з.ч. III кылымдын башы деп сунушталган дата менен, храмдын өлчөмү 9 м х 17 м, анын жөнөкөй планы целла, терең пронаос (целлага дээрлик бирдей тереңдикте) жана фасаддагы эки дорик колонна-антан турат. Фасад мрамордон жасалган, бирок бинанын калган бөлүгү шаардын көпчүлүк бинаалары жана чептери үчүн колдонулган жергиликтүү гнейстен курулган. Целланын дубалдары дагы деле 7 метрден бийик турат.

Шаардын түштүк учуна жакын жерде, түштүк-батышка каратылган жана шаар торуна ылайык келбеген, таш дөңчөгө курулган өзгөчө курулуш бар. Ал диаметри 14 метр болгон атмурун сымал бөлмөдөн турат, анын дубалдары жарым-жартылай таш менен, жарым-жартылай болсо жердеги таш катмарды колдонуп курулган, ортосунда эшиги бар кросс дубал менен жабылган, анын алдында ар бир бурчта төрт бурчтук тирек жана ортосунда беш же алты колонна турган фасад болгон. Бул жерде Эндимион — Селена кудайы сүйгөн койчу же мергенчи — ыйык жайы болгон деп сунушталат, анар мифологиянын кээ бир версияларында Латмос тоосунда жашап, өз түгөнгүс уйкусун тоодогу үңкүрдө өткөрөт. Павсаний боюнча, Латмостун бир жеринде Эндимионго арналган адитон (ыйык ички бөлмө) болгон; Страбон Эндимиондун мүрзөсүн кичинекей дарыядан өтөт жерде, бир аз алыстыкта жайгаштырат.

Калдыктары табылган башка курулуштардын арасында дагы үч храм, театр, нимфей жана рим мончосу бар. Шаардын түштүк учундагы жарым аралдын (азыр Византия чеби ээлеген) капталдарында, кээ бирлери көлдүн деңгээлинин жогорулашынан улам суунун алдында калган көптөгөн таштан оюлган мүрзөлөр көрүнөт. Элипсинистик мезгилде Гераклеядан чыгышта жайгашкан эски Латмос шаары да мүрзөкана катары кызмат өткөргөн; кээ бир мүрзөлөр мрамор архитектуралык кооздуктары менен бөлмө мүрзөлөрдө жасалган.

Гераклеянын шаар дубалы грек жана рим дүйнөсүндөгү эң жакшы сакталган элипсинистик чептердин бири. Дубалдын курулушу кээде б.з.ч. IV кылымдын ортосундагы Кария падышасы Мавсолго таандык болсо да, көпчүлүк окумуштуулар б.з.ч. IV кылымдын аягы же III кылымдын башын жактырышат жана дубалды Асандр, Лисимах, Плистарх же Деметрий Полиоркетке байланыштырышат. Баштапкы периметрдин жалпы узундугу 6,5 км болгон, аралыгында дарбазалар жана 65 мунара менен бөлүнгөн, алардын көбү баштапкы бийиктигине жакын сакталып, эшиктерин, терезелерин, тепкичтерин жана башка архитектуралык өзгөчөлүктөрүн сактаган. Периметр кийинчерээк диатейхисма же кросс дубал менен түндүк-чыгыштагы эң жогорку бийиктиктерди алып салып, 4,5 кмге кыскартылган.